محمد بن هندوشاه نخجوانى
23
صحاح الفرس ( فارسى )
مرا بينند اندر كنج « 1 » غارى * شده مولو زن « 2 » و پوشيده چوخا فصل خاء « 3 » خارا « 4 » : دو معنى دارد اول سنگ سخت باشد . حكيم انورى گفت : بيت [ بادهخور « 5 » بر ] لاله و گل زانكه « 6 » اندر كوه و دشت * لاله مىرويد ز خارا گل همىآيد « 7 » ز خار و مبارك شاه غزنوى گفت : بيت دفع ياجوج ستم را در بسيط مملكت * عدل توسدى « 8 » حصين چون « 9 » كوه خارا ساخته ( و پدرم گفت : [ بيت ] اگر خواهى برون آرى ز سنگ خاره حيوانى * بسان ناقهء صالح كه بيرون « 10 » آمد از خارا و هم او گفت : [ بيت ] داد مىخواهم ز بيدادى كه گويى بر دلش * نقش بيدادى همه بر سنگ خارا كردهاند ) دوم جامهء حرير « 11 » باشد امير ( الشعراء ) خاقانى گفت و هر دو معنى را ذكر كرد : بجاى صدرهء خارا چو بطريق * پلاسى « 12 » پوشم اندر سنگ خارا و كمال الدين « 13 » اسماعيل گفت : بيت بكوه صخرهء صما اگر فرو خوانم * ز ذوق چاك زند كوه صدرهء خارا خنيا : « 14 » رامش بود اعنى سرود و بدين سبب سرود گوى « 15 » را خنياگر « 16 » گويند ( حكيم انورى گفت : [ بيت ] ور زهره جز ببزم تو خنياگرى كند * جاويد دف دريده و بربط « 17 » شكسته باد ) « 18 » فصل دال دروا : دل در هواى باشد از حيرت و سرگشتگى . « 19 » حكيم انورى گفت : بيت پردهدارا تو يكى در شو « 20 » و احوال بدان * تا چگونه « 21 » است بهش هست ؟ كه دلها درو است و خاقانى « 22 » گفت : بيت چه اخگر ماند از آن آتش « 23 » كه وقتى * خليل الله درو افتاد در وا « 24 » و كمال الدين « 25 » اسماعيل گفت : بيت تنى چو شمع گدازان و زرد و پژمرده « 26 » * دلى « 27 » چو قنديل آتش گرفته « 28 » و دروا « 29 » دغا « 30 » : بمعنى « 31 » دغلى باشد و ناراست « 32 » . حكيم انورى « 33 » گفت : بيت ايا سپهر نوالى كه پيش صدق « 34 » و سخات * سخاى « 35 » ابر دروغ و نوال بحر دغاست « 36 »
--> ( 1 ) - هر سه نسخه : در سوراخ ( متن از ديوان خاقانى ) ( 2 ) - ك : نعرهزن . ( 3 ) - ك : عنوان را ندارد ( 4 ) - ك : اين لغت و شاهدها را ندارد . ( 5 ) - ط : « بادهخور بر » ندارد / د : بادهخور چون ( 6 ) - ط : گل آنكه ( اصلاح مصراع از ديوان انورى ) ( 7 ) - د : آرد ( ديوان : رويد ) ( 8 ) - د : سد ( 9 ) - د : چون چون ( 10 ) - د : برون ( 11 ) - د : جاجير ( در حاشيه : جامهء حرير ) ( 12 ) - ط : لباسى ( 13 ) - د : « الدين » ندارد . ( 14 ) - ط : خينا / ك : خلينا ( 15 ) - ط / ك : سرودگويان ( 16 ) - ط / ك : خيناگر ( 17 ) - د : جاويد در بده دف در بكاسته باد ( ديوان ) ( 18 ) - اين مثال و گوينده فقط در « د » آمده است ( 19 ) - ك : « دروا - حيرت و سرگشتگى باشد » ( 20 ) - ط : شود / د : « و » ندارد ( 21 ) - ط : چگونت ( 22 ) - ط : حكيم انورى / د : امير خاقانى ( 23 ) - ك : مآند آن وقتى كه آتش / د : زان / ط : « كه » ندارد ( فروزانفر : دروا اينجا بمعنى آونگ و معلق است ) ( 24 ) - ك : دروآ ( 25 ) - د : « الدين » ندارد ( 26 ) - ط : چو ديو پژمرده ( 27 ) - ط : دل ( 28 ) - ط : گرفت دروا ( 29 ) - ك : اين مثال را ندارد . ( 30 ) - ك : دغآ ( 31 ) - ك : ندارد ( 32 ) - د / ك : دغل و نار است باشد ( 33 ) - ط : شاعر ( 34 ) - ط : صدق سخاست ( 35 ) - ط : سخائى ( 36 ) - ك : اين مثال را ندارد