محمد بن هندوشاه نخجوانى

90

صحاح الفرس ( فارسى )

بيت به تو باز گردد غم غاشقى * نگارا مكن اين‌همه زشت ياد « 1 » فصل سين « 2 » ساد : ساده باشد . ( فردوسى گفت : [ بيت ] درختان كه كشته نداريم ياد * بدندان به دو نيم « 3 » كردند ساد سپهبد : سپهسالار و سرلشكر و امير باشد . فردوسى گفت : [ بيت ] سپهبد چنين كرد ما را اميد * كه بر ما شب آرد « 4 » بروز سپيد ) « 5 » سرود : سماع و شعر باشد « 6 » . سرواد : شعر باشد « 7 » . لبيبى گفت : بيت دگر نخواهم گفتن همى ثنا و غزل * كه رفت يكسره « 8 » مقدار « 9 » و « 10 » قيمت سرواد « 11 » فصل شين « 12 » شجد « 13 » : سرماى « 14 » سخت بود « 15 » . دقيقى گفت : بيت صورت خشمت « 16 » ارز هيبت خويش * ذره‌اى را به خاك « 17 » بنمايد خاك دريا شود ز هيبت آب * بيزد و آفتاب « 18 » بشجايد شخاييد : آنكه « 19 » بدندان جايى « 20 » ريش كند « 21 » . شخود : چيزى باشد « 22 » كه به ناخن بزنند . كسائى گفت : بيت بمدحت كردن مخلوق روى « 23 » خويش بشخودم * نكوهش را سزاوارم كه جز مخلوق نستودم شميد « 24 » : ( اين لفظ را ) به دو وجه استعمال كنند اول شميد و شميده هر دو بيهوش بود . منجيك گفت : بيت پيشت بشمند و « 25 » بىروان گردند * شيران عرين چو شير شادروان « 26 » دوم شمند و شمان . بروايتى ديگر « 27 » شمان دمادم بود از تشنگى چنان كه دمادم از گريستن « غريو و غرنگ » باشد .

--> ( 1 ) - هر سه نسخه : زشت باد ( 2 ) - ك : عنوان را ندارد ( 3 ) - « لف 111 » : به دو نيمه ( 4 ) - د : ازو ( 5 ) - داخل دو هلال فقط در « د » آمده است ( 6 ) - د : سماع باشد - ك : سماع و شعر بهر دو معنى باشد ( 7 ) - د : بود / ك : شعر است و بعضى گفته‌اند كه بمعنى افترا و دروغست ( 8 ) - ط / د : يكره / ك : يكده . ( 9 ) - « لف 108 » : بازار ( 10 ) - ك : « و » ندارد ( 11 ) - ك : سر و آود ( 12 ) - ك : عنوان را ندارد ( 13 ) - ط : شنديد ؟ ؟ ؟ / د / ك : شخد ( 14 ) - ط : سرماء ( 15 ) - د / ك : باشد ( 16 ) - ط : حشمت ( 17 ) - د : « را به خاك » ندارد و كاتب اشتباها آن را در مصراع چهارم بعد از كلمهء « آفتاب » آورده ( 18 ) - [ « د » و « لف 115 » : . . . . . . . . بسوزد آب . . . . بفسرد آفتاب و بشجايد « د : بشخايد » ) در برهان قاطع در حاشيهء لغت شجانيدن آقاى دكتر معين بيت دوم را بنقل از « لف 115 » چنين آورده‌اند : « خاك دريا شود بسوزد آب * بفسرد نار و برق بشجايد » ولى مصراع اخير در صفحهء مذكور از « لف » ديده نشد ] ( 19 ) - د : آنك ( 20 ) - د : « جاى » ندارد ( 21 ) - ط : كردد / د : كرد ( 22 ) - ك : چيزيست ( 23 ) - « لف 113 » : روح ( 24 ) - ك : فقط « شميد - بيهوشى است » ( 25 ) - د : شميذ ( 26 ) - د : شيران غيرت چو شير و شاد و روان ( 27 ) - ط : پس از « بروايتى ديگر » لف « دماوند » ديده مىشود كه كاتب باشتباه نوشته و سپس خط زده است ( متن از فروزانفر )