محمد بن هندوشاه نخجوانى

مقدمهء مصحح 10

صحاح الفرس ( فارسى )

مجهول است . » پس از خواندن اين نوشته و مراجعه به نسخهء صحاح الفرس خودم ملاحظه كردم كه اولا كلمهء تشليخ بمعنى سجاده در اين كتاب نيز ضبط شده ، ثانيا بيت ابو العباس به صورت روشنترى در آن آمده است ، ثالثا استاد علامه ضمن شمردن كتبى از لغات فارسى كه كلمهء تشليخ در آنها مضبوط است از صحاح - الفرس يا « فرهنگ ابن هندوشاه » ياد نكرده‌اند . پس بر آن شدم كه نامه‌اى مختصر براى مجلهء يادگار بنويسم و بدستاويز فرستادن صورت صحيح بيت ابو العباس ، بطور ضمنى از وجود نسخه‌اى از صحاح الفرس در نزد خود ، هم ايشان و هم خوانندگان يادگار را آگاه گردانم . قسمتى از نامهء من كه در مجلهء يادگار بچاپ رسيده چنين است : « در تعقيب مقالهء نفيس و محققانه‌اى كه تحت عنوان « تسبيح بمعنى سبحه صحيح و فصيح است » بقلم تواناى حضرت علامهء استاد آقاى قزوينى مدظله در شمارهء پنجم سال دوم مجلهء عزيز يادگار بچاپ رسيده است جسارت ورزيده محض روشن شدن مطلب بعرض مىرساند كه كلمهء تشليخ در فرهنگ صحاح الفرس تأليف محمد بن فخر الدين هندوشاه نخجوانى از نويسندگان و فضلاء قرن هشتم هجرى نيز ذكر شده و بيت ابو العباس كه در فرهنگ اسدى طبع آن استاد فرزانه بفرمودهء علامهء شهير آقاى قزوينى دامت افاضاته بغايت نامفهوم و باحتمال قوى محرف و مغلوط و به صورت : اين سلب من در ماه دى * ديده چو تشليخ در كيشان ( ؟ ) ديده مىشود در فرهنگ صحاح الفرس كه يك نسخهء خطى از آن نزد اينجانب موجود است به صورتى روشن‌تر و تا اندازه‌اى مفهوم ضبط شده است . عين عبارت صحاح الفرس بدون اندكى تغيير و با حفظ رسم الخط كتاب چنين است : « تشليخ سجاده بود . ابو العباس گفت : بيت اين بيت من بين در ماه دى * زنده چو تسليخ در كشيان مقايسهء اين بيت با بيتى كه در فرهنگ اسدى بعنوان شاهد از ابو العباس نقل شده و توجه بمعنى شعر روشن مىسازد كه كاتب صحاح الفرس كلمهء « سلب » را از روى اشتباه « بيت » خوانده است و چون بخاطر آوريم كه كلمهء « زنده » همان « ژنده » مىباشد مىتوانيم بيت ابو العباس را در صورت درست دانستن ضبط كلمهء تشليخ به اين شكل بنويسيم : اين سلب من بين در ماه دى * ژنده چو تشليخ در كشيان و در اين صورت اشكال در اين خواهد بود كه بدانيم مصراع دوم بيت را چگونه بايد خواند و « در كشيان » چه معنى دارد ؟ در خاتمه اضافه مىكند كه آن استاد دانشمند در مقدمهء محققانهء تاريخ تجارب - السلف نام فرهنگ « صحاح الفرس » را « صحاح العجم » نوشته‌اند درصورتىكه در نسخهء ملكى اين جانب همه جا « صحاح الفرس » ذكر شده و خود مؤلف نيز در ديباچه راجع به علت انتخاب اين نام براى كتاب خود چنين مىگويد : « بعد از اتمام ، اين جمله را بكتاب صحاح الفرس موسوم كرد چه وضع و ترتيب اين موافق صحاح اللغهء جوهرى است جزاه اللّه عن اهل العلم خير الجزاء و همچنانكه صحاح اللغه مشتمل است بر تصحيح لغات قبايل عرب اين كتاب مشتمل است بر تصحيح لغات طوايف فرس . »