و آنها را به جانب روده‌ها دفع كرده و با مدفوع اخراج مىكند در اينجاست كه مدفوع داراى حالت لزوجت است . « 1 » ع - از روشهاى مهم طبيعت در دفع مواد فاسد و عوامل بيمارىزا ، ايجاد اسهال است . كه بر حسب غلبهء خلط بر اسهال و منشأ آن داراى اقسامى بسيار متنوع است كه حتى برخى اطبّاء در اين زمينه رساله‌هايى مستقل نگاشته‌اند و در اينجا به نمونه‌هايى از آن اشاره مىشود : اسهال معدى : اين اسهال ، به علت فساد مواد معده كه به علل مختلفى از جمله ريزش مواد از اعضاى بالاى بدن ايجاد مىشود و گاهى هم به سبب تنفر معده از غذايى است كه در آن وارد شده است و لذا طبيعت آنها را از طريق اسهال دفع مىكند . « 2 » اسهال سوداوى : ابن سينا دربارهء اسهال سوداوى چنين مىگويد : « اگر اسهال سوداوى ، وقتى به زمين مىريزد نجوشد و بوى ترشى ندهد ، پس او فضولات سوداوى است كه طبيعت آن را دفع كرده و اميد است كه پس از آن بهبودى حاصل آيد . » « 3 » اسهال مخاطى زحيرى : ابن سينا در اين‌باره مىگويد : « اكثر اسهال مخاطى به شكل زحير مىباشد به اين سبب كه طبيعت در حال دفع فضول است . » « 4 » اسهال دماغى : ارزانى در اين‌باره مىگويد : « قسم هفتم : آنكه نوازل فرد آيند از سر به معده و غذا را فاسد سازد ، پس طبيعت آن را مندفع سازد به اسهال و به تبع وى غذا نيز منزلق شود و اين را اسهال دماغى گويند » . « 5 » ف - از ديگر روشهاى طبيعت در دفع مواد از بدن ، رعاف - يعنى خون‌دماغ - است . حكيم ارزانى دربارهء رعافى كه طبيعت به مصلحت بدن ايجاد مىكند چنين مىگويد : « قسمى از رعاف آن است كه بحرانى باشد . و علامت وى آن است كه در امراض حادّه و

--> ( 1 ) . خلاصة الحكمة ، چاپ سنگى ، ص 137 . ( 2 ) . ؟ ؟ ؟ ( 3 ) . ؟ ؟ ؟ ( 4 ) . ؟ ؟ ؟ ( 5 ) . طب اكبرى ، ص ؟ ؟ ؟