ششم : قانون « دفع از طريق اسهل و عادىّ » : طبيعت ، هرگاه موارد مرض را نضج داد و بخواهد آن را دفع كند ، روش او اين است كه ماده را از هر راهى كه ساده‌تر باشد و عادت بر دفع ماده از آن طريق باشد دفع مىكند كه به ذكر نمونه‌هايى از مصاديق اين قانون را ذكر مىنماييم : حكيم ارزانى اين قانون را در چند مبحث چنين گزارش مىكند . از جمله در جايى مىنويسد : « هرگاه ماده در قسمت مقعّر كبد باشد ، طبيعت آن را [ به واسطهء نزديكى آن به روده‌ها ] از طريق اسهال دفع مىكند چنانچه هرگاه ماده در قسمت محدّب كبد باشد ، از طريق ادرار دفع مىكند » . « 1 » و در جاى ديگر مىگويد : « قسم هشتم : آنكه بر سبيل بحران افتد ؛ يعنى طبيعت ، مرض را دفع كند بر معده . و علامت وى ، آن است كه در ايام باحورى پديد آيد . و وى در امراض حادّ بيشتر افتد ؛ زيرا كه مواد بارده از آنكه بالطبع مستفل مىباشد ، طبيعت آن را به طريق اعلى كمتر دفع مىكند كه خروج هريك از مجراى طبيعى آسان‌تر است » . « 2 » و در جاى ديگر مىنويسد : « بايد دانست كه چون ماده در دماغ بيشتر جمع شود ، طبيعت به دفع وى مىكوشد ؛ پس بعضى از آن از طريق بينى برمىآيد و بعضى از طريق حنك و آنچه بر حنك ريزد ، بعضى از دهن به اراده آدمى برمىآيند . و بعضى كه رقيق است به جانب شش مىگرايد » . « 3 » سخن عقيلى نيز در اين‌باره چنين است : « عطسه ، حركتى است دماغى كه بدان دفع مىكند طبيعت ، موذى را از راه بينى [ كه نزديك‌ترين راه دفع مواد به دماغ است ] » . « 4 »

--> ( 1 ) . مفرّح القلوب ، چاپ سنگى ، ص 556 . ( 2 ) . طب اكبرى ، ص ؟ ؟ ؟ ( 3 ) . همان ، ص ؟ ؟ ؟ ( 4 ) . خلاصة الحكمة ، چاپ سنگى ، ص ؟ ؟ ؟ .