حسين مير حيدر
132
معارف گياهى ( فارسى )
مشخصات درخت زبانگنجشك گل كه به بلندى 6 - 5 متر است ، بهرهبردارى از شيرخشت آن يا به عبارت كلى منّ معمولا از سال هشتم و نهم شروع مىشود . بهطور طبيعى در اثر نيش حشرهاى به نام Cicata orni كه در منطقه وجود دارد مقدار كمى شيرخشت از درخت خارج مىشود ولى در اثر شكافى كه به تنهء درخت ايجاد مىشود ، شيرخشت به مقدار زياد تجارتى از آن خارج مىشود . ترتيب كار اين است كه در ماههاى تير و مرداد يك شكاف عرضى تا عمق چوب بر روى پوست قسمت پايين درخت ايجاد مىكنند . و هر روز شكاف ديگرى با فاصلهء چند سانتىمتر بالاى شكاف اول ايجاد مىكنند و منّ كه از آن خارج مىشود را جمعآورى مىنمايند . اين عمل را در طول ماههاى گرم تابستان انجام مىدهند . شيرخشت به دست آمده از زبان گنجشك گل از نظر خواص درمانى تقريبا مشابه به ساير شيرخشتهاى محصول دو نوع گياه قبلى است ولى طعم آنكه در ابتدا شيرين است تدريجا كمى تلخ مىشود . بههرحال از نظر تركيبات شيميايى شبيه ساير شيرخشتها مىباشد و داراى ساكاروز و مانيت و دكستروز است و اختلاف كمى كه انواع شيرخشتها باهم دارند به علت تفاوت تركيب و مقدار مواد بالا در شيرخشت مىباشد . بهطور كلى همهء شيرخشتها در خاصيت مسهلى مشترك هستند . بايد توجه شود كه زبانگنجشك گل در شرايط اقليمى رويشگاه طبيعى خود به قدر كافى شيرخشت مىدهد ولى در خارج از آن شرايط اگر كاشته شود ، البته مىرويد و رشد مىكند ولى از نظر استخراج منّ ممكن است قابل توجه نباشد ، نظير زبانگنجشكهاى گل كه در باغهاى ايران مىرويند . تركيبات شيميايى در شيرخشتها بهطور كلى قندهايى مانند گلوكوز ، دكستروز ، ساكاروز و ضمنا مادهء شيرين ديگرى به نام مانيت به فرمول خام 6 14 6 ، مقدار جزيى مادهء چرب و . . . وجود دارد . مادهء مانيت قسمت عمدهء ساختمان شيميايى منّها را تشكيل مىدهد ( 55 - 40 درصد ) . در شيرخشت زبانگنجشك گل اين ماده را فراكسين نامند كه در حقيقت گلوكوزيدى است كه در پوست تنه و ساقهء زبانگنجشك گل يافت مىشود . مادهء عامل مسهلى شيرخشت همين مانيت يا فراكسين است كه خاصيت مسهلى به شيرخشت زبانگنجشك گل نيز مىدهد . در گزارش ديگرى آمده