ظل الرحمن ( مترجم : عبد القادر هاشمى )
پيشگفتار و مقدمه 37
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى )
چنان كه پيش از اين ياد شد مىتوان از فهرست قنواتى و يحيى مهدوى استمداد جست ؛ ولى مناسب است كه از ارجوزهء ابن سينا در طبّ ياد كرد كه او در آن از ذوق شعرى خود كمك گرفته و مسائل پزشكى را براى سهولت يادگيرى متعلّمان و دانشجويان به سلك نظم درآورده است . ابن سينا براى آنكه نشاطى براى دانشجويان پزشكى به وجود آورد و حفظ مطالب آن را بر آنان آسان گرداند ، همهء ابواب پزشكى را به نظم درآورد . اين منظومه كه مشتمل بر 1326 بيت است در بحر رجز سروده شده و از همين جهت به نام الارجوزة فى الطّبّ خوانده شده است . اين كتاب كه ابن رشد اندلسى آن را با عبارت : « الميسّر للحفظ و المنشّط للنّفس » توصيف مىكند مورد توجّه دانشمندان شرق و غرب قرار گرفت ؛ چنان كه ترجمهء لاتينى آن شش بار طى سالهاى 1522 تا 1649 در شهرهاى مهم اروپا و متن عربى در سال 1829 در كلكته و در سال 1845 در لكنهو چاپ و منتشر گرديد . بهترين چاپ ارجوزه چاپى است كه در آن متن عربى همراه با ترجمهء لاتين قرن سيزدهم و ترجمهء فرانسه در سال 1956 در پاريس چاپ شده است . اين چاپ به كوشش مركز ملّى تحقيقات عالى فرانسه C . N . R . S و حكومت الجزاير منتشر گرديده است . ابن سينا در تعريف و تقسيم طبّ ، كتاب خود را چنين آغاز مىكند : الطّبّ حفظ صحّة برء مرض * من سبب فى بدن عنه عرض قسمته الأولى لعلم و عمل * و العلم فى ثلاثة قد اكتمل ( پزشكى عبارتست از نگهدارى تندرستى و بهبود بخشيدن بيمارى كه از سبب و عرضى بر بدن وارد آمده . تقسيم آغازين آن به علمى و عملى برمىگردد و علم آن در سه بخش كامل مىشود . ) او در اين ارجوزه مانند ساير كتابهاى پزشكى اسلامى پس از تقسيم پزشكى به نظرى و عملى به ذكر طبيعيّات ، يعنى اركان و مزاجها و اخلاط و اعضا و قوى و ارواح و افعال مىپردازد و از عناصر ضرورى براى حفظ تندرستى يعنى هوا و خوردنىها و نوشيدنىها