از خبر واحد برتر است و نمىتوان حكم به مرسله بودن آن كرد ، « 1 » بدين‌سان دانسته مىشود كه اين حديث نزد اصحاب مشهور و معروف است . اكنون كه بررسى سند روايت به پايان رسيد ، مىگوييم كه اگرچه برخى از راويان سند اين روايت ، به‌طور صريح و كامل توثيق نشده‌اند ، بلكه فقط مدح آنان ثابت شده است ، اين حديث نيز حسن خواهد بود . با اين حال مىتوان اين نكته را اضافه كرد ، همان‌طور كه امام خمينى قدس سرّه آن را مورد توجّه قرار داده‌اند ، كه نقل روايت در من لا يحضره الفقيه به ويژه با لفظ « قال » ، قرينه‌اى بر صدور روايت از معصوم است . علاوه بر آن به‌دست مىآوريم كه به‌طور قاطع نسبت حديث به امام عليه السّلام دليل بر توثيق راويان سند خصال خواهد بود ، و امام خمينى قدس سرّه همين استدلال را دربارهء روايت حسين بن زراره فرموده است . « 2 » نظير اين سخن دربارهء حديث مورد اتفاق بين شيعه و سنى ( قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله : افتتاح الصلاة الطهور ، و تحريمها التكبير ، و تحليلها التسليم ) نيز وجود دارد ؛ زيرا اين روايت بنا بر سند كافى ضعيف بوده ، ولى در من لا يحضره الفقيه به‌طور مرسله ذكر شده است . « 3 » روايت غسل و تكفين محارب نيز همين شكل سندى را دارد . « 4 » به هر حال در اينجا بحث سندى حديث را به پايان مىبريم و به بررسى دلالت و لغات آن مىپردازيم . غريب الحديث اين حديث ، چند كلمه دارد كه لازم است بررسى شود : دربارهء « أفرغ » : ابن منظور افريقى ( 630 - 711 ه . ق ) گفته است : « الإفراغ الصبّ ،

--> ( 1 ) . نهاية المرام ، ج 1 ، ص 424 . ( 2 ) . الطهاره ، ج 3 ، ص 113 . ( 3 ) . وسائل الشيعه ، ج 4 ، ص 1005 ؛ من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 23 ؛ كافى ، ج 3 ، ص 69 . ( 4 ) . كافى ، ج 3 ، ص 214 ؛ من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 96 ؛ تهذيب الاحكام ، ج 1 ، ص 334 ؛ سيد محمد موسوى عاملى ، مدارك الاحكام ، ج 2 ، ص 72 ؛ جعفر بن حسن حلى ، المعتبر ، ج 1 ، ص 347 .