انسانيت انسان در آغاز بالفعل نيست و هويت ممتاز وى ناقص است و كمال وى در گروه فعليت يافتن فصل مميّز هويتش يعنى قوه عاقله قرار دارد . حكما شكوفايى خرد آدمى را فرايندى چندمرحله‌اى مىدانند كه چكيدهء آن از اين قرار است : مرحلهء نخست : عقل هيولانى . مرحلهء دوم : عقل بالملكه . مرحلهء سوم : عقل بالفعل . مرحلهء چهارم : عقل مستفاد . در درون خود مكتب فلسفى چند گرايش متفاوت وجود دارد كه بعضا با عناوين رويكرد جالينوسى ، رويكرد افلاطونى ، رويكرد فيثاغورى - هرمسى و رويكرد ارسطويى از آنها ياد مىشود ، هرچند در صحّت انتساب سه رويكرد نخست به حكماى يونان تا اندازه‌اى جاى ترديد است . در مكتب اخلاقى فلسفى ، كتب زير قابل استناد مىباشند : الطب الروحانى ( رازى ) ، فصول منتزعه ( فارابى ) ، السعاده و الاسعاد فى سيره الانسانيه ( عامرى ) ، رسائل اخوان الصفا « رساله نهم » ، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق ( مسكويه ) ، تهذيب الاخلاق ( ابن هيثم ) ، مدارج الكمال ( افضل كاشانى ) ، اخلاق ناصرى ( خواجه نصير طوسى ) ، لوامع الاشراق فى مكارم الاخلاق يا « اخلاق جلالى » ( علامه دوانى ) اخلاق عرفانى : عارف كسى است كه ضمير خود را از توجه به غير حق بازداشته و توجه به عالم قدس كرده تا نور حق بدان بتابد . سعى اين افراد در تخلق به اخلاق الهى است . هدف اين مكتب تربيت انسان كامل است كه عصاره خلقت و جامع جميع منشآت وجود و غايت آفرينش ماسوا است . ويژگىهايى دارد كه عبارتند از : 1 - شهود باطن هستى و درك حقيقت وحدت 2 - گذار جان از عوالم ماده ، مثال و عقل و بار يافتن به جوار قرب حق در نشأت لاهوت 3 - مهرورزى انحصارى به خداى متعال 4 - تخلق به اخلاق اللّه و اتّصاف به صفات حضرتش 5 - خودگريزى و خودشكنى در حد تسليم و فناى از ذات و صفات و افعال