است و با رشد فكرى بشر ، جايى براى دين باقى نمىماند . حتى برخى از انديشوران سنت تجربه‌گرايى معتقد شدند گزاره‌هاى دينى ، نه تنها صدق و كذب نمىپذيرند كه اصلا معنا ندارند و در كل ، جز علم و علمى چيزى پذيرفتنى نيست . طرفداران پوزيتويسم منطقى « 1 » در اين دسته مىگنجيدند . « 2 » عده‌اى ديگر ، برعكس گروه نخست فتوا به تقدم دين بر علم مىدادند و معتقد بودند هرآنچه از متون دينى فهميده مىشود بايد به عنوان اصل مسلّم پذيرفته شود و معيار داورى در مورد نظريه‌هاى علمى قرار گيرد . « 3 » بر خلاف دسته نخست ، برخى ديگر ميان علم و دين تمايز قائل شدند . گروهى از اين دسته ، علم را ابزار انگاشتند « 4 » و برخى با نمادين دانستن زبان دين ، دين را ابزارى مفيد براى زندگى تلقى كردند . « 5 » برخى هم تمايز بر اساس موضوع و غايت را پيش كشيده ، مدعى شدند يكى موضوعش تجلى خداوند در مسيح است و ديگرى جهان طبيعت ، يا موضوع علم ، اشياى مادى است و موضوع دين ، واقعيت‌هاى شخصى و اخلاقى . برخى ديگر نيز تمايز زبان دين و علم را مطرح كردند و لذا داورى با معيار يكى در خصوص ديگرى را غير مجاز اعلام كردند . « 6 » از جمله ويتگنشتاين با طرح

--> ( 1 ) . Logical positivism ( 2 ) . اين نحله باورشان اين بود كه نه تنها دين حاوى گزاره‌هاى معرفت‌بخش صادق يا كاذب نيست كه گزاره‌هاى آن فاقد معنا است . براى تفصيل بيش‌تر نك : ا . ج . آير : زبان حقيقت و منطق ، ترجمه منوچهر بزرگمهر ، تهران ، دانشگاه صنعتى شريف ، بىتا ، ص 168 - 159 . ( 3 ) . مايكل پترسون و ديگران ، عقل و اعتقاد دينى ، ترجمه ابراهيم سلطانى و احمد نرافى ، تهران ، طرح نو ، 1376 ، ص 365 . ( 4 ) . همان ص 360 - 359 . ( 5 ) . همان ص 271 - 270 . ( 6 ) . براى تفصيل بيش‌تر در اين باب نك : ايان باربور ، علم و دين ، ترجمه بهاء الدين خرمشاهى ، تهران ، مركز نشر دانشگاهى ، 1374 ، چ 2 ، ص 154 - 144 .