كودكان مكتبى از اوستاد * رنج ديدند از ملال و اجتهاد [ تدبير نفسانى طبيب در درمان مريض ] چاره بسيارى از بيماريها تنها دارو نيست ، بلكه تدبير نفسانى طبيب حاذق و روحانيت و تأثير كلام وى راه علاج آن است . و به قول على بن عباس اهوازى در كامل الصناعة : « متى كانت هذه الحمى من غم او هم فينبغى أن يحتال فى تسكين ذلك و سرور النفس ما أمكن ، و يسمع أصناف اللحون السارة للنفس » « 1 » . به عنوان تطوّر و تنويع مقال ، و تفرّج و تفريح بال ، دو نمونه در اين باب يكى از ابو بكر محمّد بن زكرياى رازى ، و ديگر از ابو البركات هبة اللّه بن على بغدادى نقل مىكنيم ، نخستين را ملّا جلال الدين دوانى در كتاب « اخلاق جلالى » بدين عبارت حكايت كرده است : [ نحوه معالجه محمد بن زكرياى رازى مر پادشاه را ] « منصور بن نوح را كه والى ممالك خراسان بود وجع مفاصلى روى نمود كه معظم اطبّاى آن زمان زبان به اعتراف به عجز از علاج آن گشودند ، و بر قصور از تدبير آن عارضه اقرار نمودند . رأى اركان دولت بر آن قرار يافت كه با محمّد زكريا رازى كه رازدان قوانين علاج و اصلاح مزاج بود مشورت نمايند ، كسى به احضار او فرستادند ، چون به كنار قلزم رسيد از ركوب سفينه تحاشى نمود ، تا او را دست و پا بسته در كشتى انداختند ، چون از دريا عبور كرده به پادشاه رسيد انواع تدبيرات لائقه و تصرّفات فائقه به عمل آورد و هيچ‌كدام از سهام تدبير بر هدف مقصود نيامد ، بيت : از قضا سركنگبين صفرا فزود * روغن بادام خشكى مىنمود بعد از آن با پادشاه گفت هرچند معالجات جسمانى نمودم نفعى بر آن مترتب نشد ، اكنون تدبيرى نفسانى مانده ، اگر از مزاولت آن نجاحى حاصل

--> ( 1 ) - ج 2 ، ط 1 مصر ، صفحه 157