معجزه‌آسايى به تشخيص صحيح اين بيمارىها موفق مىشدند . با توجه به اين مطلب ، مىتوان استنباط كرد كه آنان در علامت‌شناسى ( سميولوژى ) استادان بىنظيرى بوده‌اند . محمد بن زكرياى رازى ، پزشك معروف قرن نهم ميلادى - كه به سبب نوشته‌هايش ، مخصوصا حاوى كبير شهرت جهانى پيدا كرده است و اروپاييان او را رازيس « 1 » مىنامند - يكى از اين ستارگان قدر اول پزشكى قديم بوده است و ما اينك شرح حال يك بيمار مبتلا به ورم كبد را كه زكرياى رازى را براى درمان به بالين او دعوت كرده‌اند ، در اينجا از روى كتاب حاوى كبير نقل مىكنيم : « 2 » رازى مىگويد : فدخلت اليه فرايت مع علامه طستا فيه براز صديدى كانه ماء اللحم المذبوح و هى علامه صحيحه على ضعف الكبد غاية الصحه . يعنى ، به عيادت بيمارى رفتم و نخست مدفوع او را در طشت ديدم كه شبيه به آبى بود كه گوشت خام در آن شسته باشند و اين علامت كاملا درستى از نارسايى كبد مىباشد . « 3 » سپس مىگويد : فلم التفت الى ذالك و تغافلت كانى لم اره .

--> ( 1 ) . Razes ( 2 ) . زكرياى رازى كتاب حاوى كبير را ، كه به اعتراف پزشكان اروپا و استادان تاريخ پزشكى يك دوره كامل دايرة المعارف طبى است ، در سى مجلد تهيه و تدوين كرده است و نسخ خطى آن در حال حاضر ، در كتابخانه‌هاى معتبر عالم ، مانند كتابخانه موزهء بريتانيا ، كتابخانه مونيخ ، كتابخانه اكسفورد و كمبريج انگلستان ، كتابخانه اسكوريال اسپانيا ، كتابخانه‌هاى سليم و سليمانيه و شهيد على پاشا و كتابخانه سراى در استانبول ، كتابخانه موصل ، كتابخانه آستان قدس رضوى ، كتابخانه رامپور هندوستان ، كتابخانه مدرس هندوستان و كتابخانه حاج حسين آقا ملك در تهران موجود است . اخيرا ، وزارت فرهنگ هندوستان از روى دو نسخه خطى معتبر و منحصربه‌فرد كتاب حاوى كبير موجود در كتابخانه اسكوريال اسپانيا ، كه از ساير نسخه‌هاى اين كتاب كامل‌تر است ، به چاپ آن اقدام كرده و متجاوز از ده مجلد چاپى آن به تهران رسيده است . آنچه ما در اينجا نقل مىكنيم از جلد هفتم اين كتاب ، صفحه 131 اقتباس شده است . ( 3 ) . ملاحظه مىفرماييد كه از يك نظر به براز ، چگونه توجه او به كبد و اختلال عمل آن جلب شده است ، شكى نيست كه با بررسى و مطالعه دقيق در حالات فيزيكى و ظاهرى براز ( كه در بيمارىهاى گوناگون موجود در اعضاى مختلف بدن هزاران شكل و رنگ و منظره به خود مىگيرد ) امروزه نيز مىتوانيم به همين نتيجه برسيم ، به‌شرطى كه ممارست و تمرين زياد را در اين كار داشته باشيم .