سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
56
طب در دوره صفويه ( فارسى )
در باب نهم اين موضوع مورد بحث قرار گرفته است كه ترك ناگهانى ترياك چه عوارضى دارد و اين عوارض را چگونه مىتوان بر طرف ساخت و در تائيد نظريات خود به شرح حال يكى از شاهزادگان صفوى كه معتاد به ترياك بوده است مىپردازد . فصل آخر كتاب بسيار مفصل است و شامل نظريات مختلفى است كه يونانيان ، اعراب اوليه و معاصرين وى دربارهء ترياك ابراز داشتهاند و در مورد معاصرين به بهاء الدوله اشاره مىكند و از او نقل قولهائى مىنمايد كه همگى را مىتوان در خلاصه التجارب يافت . اين فصل با تشريح نحوهء ساختن ترياقى به نام بر الساعت تمام مىشود . ترياك ، كه در كتب دوره صفويه از آن تحت عنوان افيون نام برده شده است ، كمتر به صورت منفرد به عنوان دارو توصيه شده است و معمولا آن را با داروهاى ديگرى كه تصور مىكردند قدرتش را زيادتر مىكند مخلوط مىكردند و يك چنين معجونى را ترياق مىناميدند . ترياق لغتى است كه ريشه يونانى دارد و به مفهوم « حيوان » و يا « مار » مىباشد و در اصل ترياق را به عنوان پادزهر براى درمان مارگزيدگى و يا گزش ساير حيوانات سمدار به كار مىبردند ، در دوره صفويه هم اين مفهوم از آن استنباط مىگرديد اما از آنجا كه بيشتر داروهائى كه در اين دوره ساخته مىشدند حاوى ترياك بودند اين كلمه به تدريج مفاهيم جنبى ديگرى نيز پيدا كرد . در اروپا نيز ترياق نقش بسيار مهمى داشت و مترجمين قرون وسطى اين كلمه را به صورت Theriacun در نوشتههاى خود آوردهاند او Treacle انگليسى نيز مشتق از همين كلمه مىباشد ، منتها در اروپا ترياق موارد استفادهاى به مراتب وسيعتر از درمان مارگزيدگىها پيدا كرد و به صورت نوعى دواى عام درآمد و ارزشى آنچنان فراوان پيدا نمود كه سريعا انواع تقلبى فراوانى از آن به بازار عرضه شد . فردريچاردز مىنويسد كه ترياق در اروپا آنچنان مادهء گرانبهائى بود كه اسقف اعظم بيت المقدس مقدارى از آن را به عنوان هديهاى ارزشمند براى آلفرد كبير فرستاد . در دورهء سلطنت شاه عباس اول هم هنوز انواع تقلبى اين ماده در اروپا وجود داشت زيرا مىبينيم كه داروساز ملكهء اليزابت جدا به اين موضوع معترض است كه چرا اجازه داده مىشود ترياق تقلبى در داروخانهها عرضه بشود . بر الساعت فقط يكى از انواع متعدد ترياقى بود كه پزشكان دورهء صفويه مورد استفاده قرار مىدادند و در ضمن مشهورترين آنها نيز محسوب نمىگشت و اين نام بدان جهت به آن داده شده بود كه تصور مىرفت در عرض يك ساعت اثر مىبخشد . رازى نيز كتابى به همين نام دارد . مشهورترين ترياقها ترياق فاروق نام داشت كه برطبق نوشتههاى المومنين توسط Andromachus كبير ( كه در 500 قبل از هجرت به شهرت رسيد ) تهيه شده و هزار سال بعد توسط Andromachus صغير تكميل گرديد و او در سن 17 سالگى اندازه