از تحفه المومنين نسخ خطى فراوان وجود دارد به طورى كه كمتر كتابخانه معتبرى را مىتوان يافت كه يك يا چند نسخه از آن را نداشته باشد و من تعجب مىكنم كه چطور نسخه‌اى از آن در كتابخانه دانشكده پزشكى رويال كالج لندن وجود ندارد . علاوه بر نسخ خطى ، . كتاب مزبور در سال 1266 در دهلى ، در سال 1374 در اصفهان و در سال‌هاى 1391 و 1301 در لاكنؤ به چاپ رسيده است و اين چاپ از يك نظر درخور توجه مىباشد به اين معنى كه متن كتاب مخزن الادويه است و مطالب تحفه المومنين به صورت حاشيه‌نويسى در حول مطلب متن نوشته شده است . من در تدوين مطالب خود از نسخه چاپ تهران كتاب مزبور و مقابله آن با نسخه خودم استفاده كرده‌ام . قسمت اول كتاب تحفهء المومنين ، و يا بهتر است بگويم آن بخشى از اين كتاب كه من آن را قسمت اول ناميده‌ام بخش اساسى كتاب و بدون شك بىارزش‌ترين قسمتهاى آن نيز مىباشد . در طى نه صفحهء اول اين بخش مؤلفين راجع به اين موضوع بحث مىكنند كه چرا اطبا نسبت به خواص برخى داروها و ميزانى كه بايد تجويز بشوند اتفاق نظر ندارند و سپس از كتب مختلفى كه در اين رشته نوشته شده است به طور خلاصه اسم مىبرند ، و آنگاه از صفحهء دهم به اصل مطلب كه توضيح يكايك داروها باشد مىپردازند و اولين ماده دارويى كه از آن نام مىبرند اطريلال است كه به عقيده ايشان يك اسم بربرى است و به مفهوم پاى پرنده مىباشد زيرا از نظر شكل شبيه به پاى پرندگان است ، نويسندگان سپس اظهار مىدارند كه اسم تركى اين گياه قازاياغى « 7 » است . 270 صفحه بعد منحصرا به شرح انواع مواد داروئى و غذائى اختصاص داده شده است و 20 صفحه از اين بخش را به بيان انواع سموم و پادزهر آن‌ها اختصاص داده است و بالاخره به اوزان مورد استفاده در داروسازى پرداخته است . قسمت دوم كتاب « دستورات » نام دارد كه در آن طرز تهيه داروهائى كه قبلا نام برده شده‌اند شرح داده شده است . اين قسمت فقط به دو بخش تقسيم مىگردد و برخى نسخ خطى داراى بخش سومى نيز هستند كه دربارهء خود درمانى است . به نظر عده زيادى از محققين اين بخش جزء اصلى كتاب نيست و بعدا به آن اضافه شده است . در بخش اول اين قسمت طرز تهيه داروها ، تميز كردن مواد اوليه داروها ، شستن و خشك كردن و سائيدن آن‌ها شرح داده شده است و بعد هم طبيعتا فصلى كه درباره بيخ چينى است آغاز شده و متعاقب آن ، قسمت جالبى كه دربارهء چگونگى ساختن انواع چسب‌ها ، سمنت‌ها ، شنگرف و علائمى كه در نسخه‌نويسى به كار برده مىشوند مىباشد شروع مىشود كه با انشائى نسبتا نامفهوم و به گونه‌اى ملقلق نوشته شده است . بخش دوم انحصارا مربوط به دارودرمانى عملى است . در اين بخش طرق مختلف استفاده از مواد اوليه داروسازى براى ساختن انواع داروها و نحوهء تركيب آن‌ها با يكديگر و چگونگى تهيه حب‌ها ، ضمادها ، شربت‌ها ، جوشانده‌ها و غيره شرح داده شده است . مطالب

--> ( 7 ) - به معنى پاى قاز - ( مترجم )