سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
287
طب در دوره صفويه ( فارسى )
يك آزمايش ديگر كه سادهتر هم بود اين بود كه هر دو نفر پاى يك درخت و يا روى برگهاى كاهو ادرار مىكردند ، اگر درخت و يا برگ كاهو پژمرده مىشد معلوم مىگرديد كه ادرارى كه پاى آن و يا روى برگهاى آن شده بود گرم و سوزاننده است و در نتيجه نطفه او را نيز مىسوزاند و موجب عقيم شدن وى مىگردد . آزمايش ديگرى كه به عمل مىآمد اين بود كه هريك از طرفين هفت دانه گندم ، هفت دانه جو و هفت دانه لوبيا را در خاك مىكاشتند و روى آن ادرار مىكردند ، اگر هريك از اين دانهها سبز نمىشد دليل بر آن شمرده مىشد كه ادرار آن را سوزانده است و صاحب ادرار عقيم محسوب مىگشت . در كتاب خرقه خانم در علم طب مطالب بسيارى در اين زمينه نوشته شده است كه آزمايش فوق از آن جمله مىباشد ، در جاى ديگرى از اين كتاب نيز چنين مىخوانيم : در معرفت عدم فرزند كه از جانب مرد باشد و يا از جانب زن و علاج و علامات آن بايد قدرى خاك در طغارى كرده و از جو و گندم و نخود و باقلا در او پاشند و روزى يك بار مرد درو بول كند اگر سبز شد و خشك نشد از جانب مرد نبوده باشد و اگر خشك گردد و سبز نگردد علت از طرف مرد بوده باشد و زن نيز به همين طريق عمل كند اگر خشك شود و سبز نگردد گناه از جانب زن باشد و اگر هر دو سبز گردد و يا هر دو خشك گردد به طريقى كه مذكور مىشود معالجه بايد كرد . نوعى ديگر : چيزى تند و تلخ زن به خود گيرد و از بابت صبر و شحم و حنظل و امثال اينها اگر تندى و تلخى و طعم آن به دماغ و ذائقه زن رسد از جانب زن نبوده باشد . نوعى ديگر : زن چيزى خوشبوى يا بدبوى در فرج خود گذارد و اگر بوى آن بدماغ وى رسد علت از جانب زن نبوده باشد « 4 » . آزمايش ديگرى كه مىتوان آن را « آزمايش فراخى » ناميد براى تعيين طرف عقيم يك زوج به عمل مىآمد و آن آزمايش ميزان فراخى مجراى تناسلى بود كه بيش و كم شباهتهائى به Tubal Inflation Test امروزى داشت ، از اين آزمايش كه با سير ، پياز و يا شياف رحم انجام مىگرفت براى كشف حاملگى احتمالى نيز استفاده مىشد . مقدارى از اين قبيل مواد را مىسوزاندند و دود آن را وارد فرج زن مىكردند اگر بوى ماده سوزانده شده در مدتى قابل قبول به مشام زن نمىرسيد دليل بر آن شمرده مىشد كه يا حامله است و يا اينكه علت حامله نشدنش عيبى است كه در خود او وجود دارد . يك چنين آزمايشى مبتنى بر اين فرضيه بود كه بين رحم و بينى رابطهء مستقيم وجود دارد ، در فصل تشريح اندامهاى توليد مثل زن نيز قيد كرديم كه پزشكان دورهء صفويه معتقد به وجود يك رشته عصبى بين رحم و مغز بودند ، در نتيجه مىگفتند كه بوى سير ، پياز و يا هر سبزى بودار ديگرى بايد بتواند از راه اين عصب ، كه برطبق نظريهء پزشكان آن ايام مثل
--> ( 4 ) - بخيهء اول از خرقه خانم در علم طب كتابخانه مجلس شوراى ملى