چنگك مشخص مىسازد ، اين اوست كه دقيقا حال زن را تشخيص مىدهد ، اين اوست كه ابزار كار را مورد استفاده قرار مىدهد و بالاخره اين اوست كه كار را تمام مىكند » . ما مىدانيم كه تعداد زنان باسواد در دورهء صفويه فوق العاده كم بود ولى اگر زنى سواد داشت و مىتوانست بخواند كتب و مطالب لازم در دسترسش قرار داشت زيرا تقريبا تمام كتب طبى حاوى مطالبى در اين زمينه بودند كه اگرچه بسيارى از آن‌ها جنبهء عملى نداشتند ولى به‌هرحال مفيد بودند علاوه بر اين كتب و رسالاتى از نويسندگانى نظير افسوس آتيئوس آميدائى « 13 » و تروتولاى سالرنوئى « 14 » وجود داشت كه كلا درباره طب زنان و مامائى هستند و بدون شك در دار لحكمت ( دورهء مامون ) به عربى ترجمه شده بودند و به احتمال زياد به زبان فارسى نيز وجود داشتند . علاوه بر اين ما مىدانيم كه برخى كتب هندى نيز دربارهء طب زنان و مامائى در دسترس علاقمندان قرار داشت چه ابن ابى اصيعبه مىنويسد كه در حاوى رازى به بخش‌هائى از كتاب درمان زنان نوشته يك زن هندى به نام روسا « 15 » برخورد كرده است . او هم‌چنين از كتاب هندى ديگرى كه درباره حاملگى است نام مىبرد ولى اسمى از نويسندهء آن نمىبرد . على بن ربن طبرى در كتاب فردوس الحكمت كه تاليف آن به سال 235 هجرى قمرى انجام يافته است چند صفحه را از روى كتبى كه آن‌ها را « كتب هندى خاص زنان دربارهء تميز كردن بشره و درمان فرج » ناميده است بازنويسى كرده است . تمام اين مطالب نشان مىدهد كه كتب مربوط به طب زنان و مامائى از سال‌هاى اوليه اسلام در جريان بوده است اما من نمىدانم كه آيا تمام اين كتب به فارسى ترجمه شده و در اختيار ماماهاى دوره صفويه قرار داشتند يا نه و اين موضوعى است كه بايد مورد تحقيق قرار بگيرد و چه‌بسا كه به‌توان نمونه‌اى از اين كتب را در گوشه كتابخانه‌هاى خانه‌هاى قديمى يافت .

--> ( 13 ) - Ephesus Aetius of Amida ( 14 ) - Trotula of Salerno ( 15 ) - Rusa