و يا از مقام خود معزول مىشد معمولا زن‌ها و كنيزهايش به صورت كنيز بين پائين‌ترين افراد اجتماع تقسيم مىشدند . فقهاى دورهء صفويه تصور مىكردند كه زن فاقد روح عقلانى است . اگرچه هنوز هم در مساجد محل قرار گرفتن ايشان هميشه جدا از مردها است ولى در دورهء صفويه اصلا به مسجد راه داده نمىشدند و كمتر از آن مجاز به شركت در مراسم عمومى مذهبى بودند و خلاصه جز نگاهدارى از بچه محق به انجام كارهاى ديگرى نبودند . فرير مىنويسد : « آن‌ها فقط براى همخوابگى ، بزم ، خوش‌گذرانى و خدمتگزارى خلق شده‌اند » . اگرچه پيش گرفتن يك چنين رفتارى نسبت به زنان تا حدودى مبتنى بر سنن و رسوم بود ولى قائل شدن يك چنين موقعيت پست اجتماعى براى ايشان با هيچ‌يك از قوانين مذهبى ، اجتماعى و يا سنتى قابل توجيه نيست . فقط در داخل اندرون بود كه زن موقعيتى داشت . حرمسراى شاهى نمونه‌اى از دربار محسوب مىگشت و هم‌چنان‌كه در دربار مردان داراى عناوين و مشاغل مختلف بودند در حرمسرا نيز زنان عناوين و مسئوليت‌هاى خاصى داشتند . قوانين و مقررات نيز يكسان بود براى مثال وقتى شاه در حرم بر تخت مخصوصى نشسته بود فقط زن‌هائى كه طرف توجه بودند و يا مقام شامخى داشتند حق داشتند در حضورش بنشينند بقيه زن‌ها در نهايت احترام و گوش به فرمان مىايستادند . وضع و موقعيت زنان حرمسراى شاه مدل و نمونه‌اى بود از براى زنان حرمسراهاى مردم عادى ولى علاوه بر زن‌هاى شهرنشين دسته بزرگ ديگرى از زنان ايرانى نيز وجود داشت كه به نوبهء خود واجد كمال اهميت بود و آن زنان قبايل و عشاير بود . اين زن‌ها قسمت اعظم عمر خود را در چادر بسر مىبردند و هرگز به شهرها نمىآمدند . موقعيت ايشان از قديم الايام با موقعيت خواهران شهرنشينشان فرق داشت . آن‌ها به ندرت چادر به سر مىكردند و احتمالا به علت فايدهء بيشترى كه براى اجتماع خود داشتند از احترام زيادترى برخوردار بودند . زن شهرى عروسكى بود كه فقط به درد بچه زائيدن مىخورد درحالىكه زن عشايرى نه تنها هم‌بستر شوهر خود محسوب مىگشت بلكه در كار روزمره و خطراتى كه شوهرش با آن مواجه مىگشت نيز سهيم بود او از يك آزادى نسبى بيشترى برخوردار بود و اگرچه از نظر زيبائىهاى ظاهرى و ظرافت‌هاى زنانه از خواهران شهرنشين خود پائين‌تر محسوب مىگشت ولى در مقابل از نظر سازندگى ، عفت و پاكدامنى و بسيارى چيزهاى ديگر برايشان ارجحيت داشت . طبيعى است كه حرمسراى شاهى بيش از هر حرمسراى ديگرى تحت مراقبت قرار داشت . تعداد زنان حرمسراى پادشاهان را فقط از روى حدس و تصور مىتوان معين كرد براى مثال برطبق شايعات در حرمسراى فتحعلى شاه بيش از هزار زن عقدى و صيغه و دويست و شصت كودك وجود داشت اما اين ارقام همه از روى حدسيات هستند و تعداد واقعى هرگز به درستى معلوم نيست . فرير مىنويسد كه چند روز قبل از ورود او به شيراز « 3 » يكى از

--> ( 3 ) - 1082 هجرى قمرى ( مترجم )