است مىتوان اين اعمال را نوعى اقدامات قبل از جراحى و به منظور حفظ كامل سلامت بيمار به حساب آورد اما من تصور مىكنم كه اين كارها بيشتر جنبهء مذهبى داشتند و به خاطر تطهير پزشك مسيحى انجام مىشدند كه مىخواست مقام والائى چون شاه را تحت عمل جراحى قرار بدهد . تقريبا مسلم است كه براى جراحىهائى كه روى افراد عادى انجام مىگرفت يك چنين نظافتى مراعات نمىگرديد . با وجود همهء آنچه گفته شد بر طبق شواهد موجود جراحان ايرانى از قديم الايام مىدانستند كه محل جراحى را قبل از شروع به كار بايد تميز كنند و حتى اين را نيز مىدانستند كه بهتر است اين كار با مايعى غير از آب معمولى صورت بگيرد . قرن‌ها قبل از دورهء صفويه ابن سينا توصيه كرده بود كه براى شستن محل جراحى قبل از عمل بايد از شراب استفاده بشود و اين همان روشى است كه به احتمال زياد در دورهء صفويه نيز مورد استفاده قرار مىگرفت . اگر شراب در دسترس نبود از عسل آب و يا سركه استفاده مىكردند . وقتى محل جراحى به اين ترتيب تميز مىشد بعد از جراحى اقدام ديگرى براى نظافت آن انجام نمىدادند اما اگر اطراف محل جراحىشده كماكان كثيف باقى مانده بود با شراب ، سركه و يا عسل آب آن را مىشستند « 1 » . بهاء الدوله در خلاصه التجارب خود جريان يك جراحى را چنين شرح مىدهد : مردى بود كه شكمش در اطراف ناف متورم شده بود ، جراحى به او گفت تا مرهمى بر آن نهد ، اما مرد در درمان خود كوتاهى كرد و در نتيجه مركز تورم زخم شد ناچار پنج قسمت توتياى هندى دو قسمت سنگ جهنم و ده قسمت فضله پرستو خوب سائيده شد و گرد نرمى از آن درست شد ، آنگاه آن را در ظرفى ريخته بر آتش نهادند تا گرم شود ، سپس داروئى بيهوش‌كننده به بيمار خوراندند ، سپس محل جراحتش را خوب تميز كردند ، بعد زخم را بريدند ، جاى آن را دوختند و خشك كردند و گرد فوق الذكر را به مدت يك شبانه روز بر آن پاشيدند ، و بعد غذائى از پلو و كباب بره به دو دادند « 2 » . و بيمار احتمالا بهبودى يافت . علاوه بر اختلافى كه به هنگام جراحى بين افراد طبقات مختلف اجتماع گذاشته مىشد از يك نظر ديگر نيز اقدامات ايمنى آن دوره با آنچه كه امروز صورت مىگيرد فرق داشت .

--> ( 1 ) - آيا توصيه يك چنين اعمالى قبل از جراحى را نمىتوان دال بر آن دانست كه پزشكان ايرانى به نحوى از انحاء به وجود مواد عفونت‌زائى كه بعدا ميكرب ناميده شدند واقف بودند ؟ ( مترجم ) ( 2 ) - اين مطلب در هيچ‌يك از نسخ خلاصه التجارب موجود در كتابخانه مجلس شوراى ملى و يا دانشگاه تهران يافت نگرديد ، نويسنده مطلب فوق را از روى نسخهء خلاصه - التجارب خودش ، يعنى تنها نسخه‌اى كه حاوى يك باب درباره جراحى است نوشته است ، اين نسخه اينك احتمالا در اختيار كتابخانه رويال كالج لندن است و دستيابى به آن براى مترجم ميسر نگرديد . ( مترجم )