سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

مقدمهء مترجم 15

طب در دوره صفويه ( فارسى )

جراحى و تكنيك‌هائى كه در اين رشته به كار مىرفته است اختصاص داده است و همين بخش است كه روشنگر بسيارى از نكات مربوط به علم جراحى در دورهء صفويه مىباشد . تاريخ وفات بهاء الدوله بدرستى معلوم نيست ، اما از شواهد امر چنين برمىآيد كه بايد در سال 912 وفات يافته باشد . 4 - حكيم محمد يكى ديگر از منابع بزرگ اطلاعاتى ما از روش‌هاى جراحى در دورهء صفويه كتاب خطى منحصر به فردى است كه در كتابخانهء ملى پاريس نگاهدارى مىشود . اسم اين كتاب « ذخيرهء كامله » است اما محرر آن در صفحه آخر كتاب از آن به عنوان « ذخيرهء جراحى » نام برده است . در سراسر كتاب هيچ اسم و يا لقبى از مولف كتاب ديده نمىشود جز آنكه او در مقدمهء كتاب خود را حكيم محمد ناميده است . در مورد اين شخص در هيچ‌يك از كتبى كه من مىشناسم مطلبى نوشته نشده است و آنچه ما دربارهء او مىدانيم محدود به مطالبى است كه مىتوان از نوشته‌هايش استنباط كرد . ذخيرهء كامله از نظر روشن ساختن گوشه‌هاى تاريك طب در دورهء صفويه داراى اهميت فراوان مىباشد زيرا تنها كتابى است كه تماما دربارهء جراحى در دورهء مزبور مىباشد . اين كتاب به نام شاه صفى اول شده است و همانطور كه مىدانيم اين پادشاه بين سال‌هاى 1038 تا 1051 سلطنت مىكرد . پس كتاب مزبور نيز در سيزده سال مزبور برشته تحرير درآمده است . در مقدمه كتاب حكيم محمد علت تحرير كتاب را شرح مىدهد و مىگويد كه قسمت اعظم عمر خود را صرف بررسى مسائل پزشكى كرده و كتب بسيارى از نويسندگان عرب را در اين زمينه خوانده است و در عين حال به طبابت نيز پرداخته است و كم‌كم به جراحى علاقه‌مند شده و به جستجوى طرق جديد درمان از اين راه پرداخته و به مطالعه مطالبى كه در اين زمينه وجود داشتند مشغول شده است اما مىبيند كه آنچه دراين‌باره نوشته شده چندان زياد ، جامع ، و مشروح نيست ، پس از آن يكى از دوستانش به وى توصيه مىكند كه همهء اين مطالب را يك جا جمع كرده و با ذكر تجربيات شخصى آن را تكميل سازد . او اين توصيه را قبول مىنمايد و به اين ترتيب كتاب مورد بحث به وجود مىآيد در ابتداى كتاب مطالب كمى راجع به طب عمومى نوشته شده و پس از آن بحث در اطراف آسيب‌شناسى و تكنيك‌هاى عملى اين علم شروع شده است . با وجود آنكه در كتاب صراحتا اشاره‌اى نشده است ، حكيم محمد قاعدتا مىبايست كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى اثر جرجانى را نيز خوانده باشد زيرا اغلب اوقات مىتوان نوشتجات مغلوط و يا مشكل او را از راه مقايسه آن مطالب با نوشتجات كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى تصحيح و درك كرد و هيچ بعيد نيست كه او با انتخاب اسم ذخيره جراحى براى كتاب خود كه شباهتى غير قابل انكار با ذخيرهء خوارزمشاهى دارد خواسته است دين خود را به جرجانى ادا كرده باشد .