ساده و مركب شروع كرده است و سپس داروهائى را كه بايد براى استفاده شاه ، ثروتمندان و مقتدرين هميشه در دسترس داشت نام برده و ما در بين اين داروها به اسامى ترياق پادزهر مهره ، موميائى ، يشم ، زدواره ، و مهرهء مار كه فى الواقع صورت جالبى از داروهاى ضرورى هستند برمىخوريم . فصل بعدى كتاب دربارهء موضوعى است كه نويسنده آن را « درمان‌هاى اختصاصى » ناميده است و در آن مىگويد كه درمان قطعى تب چهار يك « 13 » اين است كه بيمار يك دانه دندان انسان را به گردن خود آويزان كند و يا لباس نشسته زنى را كه تازه وضع حمل كرده است بپوشد . در اين كتاب بابى هم به حفظ الصحه اختصاص داده شده است و مولف به نقل از افلاطون اظهار مىدارد « تضمين سلامتى بين دندان‌ها قرار دارد » و اضافه مىكند كه امساك در غذا موجب امساك در دارو نيز مىشود و اين ضرب المثل قديمى اعراب را تكرار مىنمايد كه « معده خانه بيمارىها است » و از قول اوسلر « 14 » اظهار مىدارد كه « بشقاب بيش از جام كشنده است » . درباره كتاب اسرار الاطباء هم بايد چند كلمه‌اى گفته شود زيرا و لو اين كه در انتساب آن به نظام الدين احمد گيلانى شك و ترديد وجود داشته باشد ، كتاب بسيار رايجى است و نويسندگان بسيارى بعدا آن را مورد استناد قرار داده‌اند . حقيقت امر اين است كه سه كتاب به نام اسرار الاطباء وجود دارد : يكى در سال 911 توسط يك نويسنده ترك تاليف يافته و ميرزا شاه ابو الدين ثاقب خراسانى آن را به فارسى برگردانده است و من فكر مىكنم كه اين كار در هند صورت گرفته است ، و به‌هرحال در بمبئى چاپ سنگى گرديده است . اين كتاب از صد و پنجاه و چهار باب كوچك كه هر كدام دربارهء يك موضوع پزشكى هستند تشكيل شده است و در بين آن‌ها يك باب ، يعنى فصل 44 به سيفيليس ، و يك باب يعنى باب 145 به زخم ناشى از تير تفنگ اختصاص داده شده است و به اين ترتيب تذكر اين نكته توسط مترجم ايرانى نيز كه تاريخ تاليف كتاب را 911 قيد كرده است صحيح به نظر مىرسد . دومين كتاب به اين نام همانى است كه در ابتداى كتاب خطى موجود در كتابخانه دانشگاه تهران به نظام الدين احمد گيلانى نسبت داده شده است و چون من نسخه‌اى از آن را نديده‌ام نمىتوانم راجع به آن اظهار نظرى بنمايم . سومين كتاب به نام اسرار الاطباء در واقع به بحث ما مربوط نمىشود زيرا اين كتاب تا سال 1305 نوشته نشده بود . نام كامل كتاب حقايق اسرار الاطباء است و مولف آن مسعود بن

--> ( 13 ) - تب چهاريك به نوعى مالاريا به نام مالاريا فالسيپارم گفته مىشود كه مبتلايان به آن چهار روز در ميان تب مىكنند ( مترجم ) ( 14 ) - Osler