سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

97

طب در دوره صفويه ( فارسى )

پس از ورود به هند از پزشكان دربار برهان نظام شاه شد . نظام شاه خود اطلاعاتى از علم طب داشت و چون ديد كه كتب موجود حاوى مطالب لازم نمىباشند و نيازهاى پزشكى را برآورده نمىسازند از حكيم رستم خواست تا كتابى در اين زمينه بنويسد و نحوهء تدوين آن را بر مبناى كتاب گياه‌شناس معروف سورى ابن بيطار قرار دهد . حكيم رستم نيز اين خواسته را برآورده ساخت و در سال 954 تاليف كتاب درمان‌شناسى را به نام ذخيرهء نظامشاهى به پايان رساند . باب اول اين كتاب دربارهء خواص و نوع تاثير داروهاى ساده است ، باب دوم مربوط به داروهاى مركب مىباشد و به اين ترتيب نه تنها مكمل بسيار ارزشمندى براى كتب داروشناسى شناخته شده است بلكه همانطور كه انتظار مىرفت رقيب كتاب گياه‌شناسى ابن بيطار نيز گشت . مير محمد مؤمن نيز يكى ديگر از مشاهير ايرانى است كه در دورهء صفويه به هندوستان مهاجرت كرد . او در سال 960 در استراباد متولد شد و نام پدرش على حسينى بود و در دوران جوانى به عنوان للهء يكى از پسران شاه طهماسب برگزيده شد ، اما چون زندگى در دربار را مطابق ميل خود نيافت در سن سى سالگى از ايران مهاجرت كرد و درست هم‌زمان با موقعى كه محمد قلى قطب پانزده ساله به مقام سلطنت رسيد به گلكنده رسيد . محمد قلى قطب شاه بيش از همه پادشاهان قطب شاهى فضلا و دانشمندان را گرامى مىداشت و به همين دليل مقدم مير محمد را هم گرامى داشت و او در عرض پنج سال پيشواى ( شهردار ) گلكنده شد . از مير محمد دو كتاب باقى مانده است . اولى تقليدى است از اختيارات بديع كه سه قرن قبل نوشته شده بود . اين كتاب در واقع شرح و نقدى است بر كتاب اختيارات بديع و مؤلف به پاس آن كه كتاب مزبور موجبات نوشته شدن كتاب خودش را فراهم كرده است آن را اختيارات قطب‌شاهى ناميد . كتاب دوم رسالهء مقداريه نام دارد و مولف در مقدمه آن گفته است كه : « چه از نظر رعايت قوانين و چه از نظر علم پزشكى داشتن اطلاعات كامل و صحيح از اوزان و مقياسات كمال ضرورت را دارد و به اين دليل من اين رساله را به فرمان سلطان محمد قطب شاه تاليف نمودم و اضافه مىكند كه ماخذ استناد او دائرةالمعارف‌هاى پزشكى ، كتب فقه و كتب طبى نويسندگان قديمى بوده است . مير محمد در سال 1034 وفات يافت . يكى ديگر از پزشكان مهاجر ايرانى همدورهء سلطان محمد قطب شاه ، حكيم عبد الله يزدى است كه پس از مهاجرت از ايران و استقرار در گلكنده كتاب طب فريدى را نوشت . در اين كتاب هيچ مطلب بديع و تازه‌اى به چشم نمىخورد و طبق معمول داراى مقدمه‌اى است كه در آن راجع به بهداشت گفتگو شده است و بخش اصلى كتاب حاوى مطالبى راجع به بيمارىهاى مختلف بدن از سر تا پا مىباشد ، اما در مقابل ماخذ مورد استناد او از اهميت نسبتا زيادى برخوردار هستند زيرا علاوه بر كتب ابن سينا ، رازى و جالينوس كه معمولا مورد استفاده نويسندگان كتب پزشكى واقع مىشدند مطالبى از ماخذ هندى ، آونزوآر « 12 »

--> ( 12 ) - Avenzoar