فصل پنجم پزشكان مهاجر و رسوخ طب ايران در هند در دوره صفويه كشور ايران با يكى از آن رويدادهاى اجتماعى كه خيلى به ندرت در تاريخ كشورى به وقوع مىپيوندد مواجه شد و آن مهاجرت عدهء نسبتا زيادى از افراد يك طبقه خاص از اجتماع ، به يك كشور ديگر بود . اين طبقه خاص اطباء و كشور مورد مهاجرت هم هند بود . علل اين مهاجرت مشابه موارد ديگر نظير آن مىباشد : اضطرار و عدم تامين جانى ، نبودن امكان بهره‌بردارى از تخصص ، وجود موانع متعدد بر سر راه تحقق بخشيدن به خواسته‌هاى درونى ، عدم امكان پيشرفت كه بشر به خاطر آن به وجود آمده است ، و اين احساس كه هرگز هم يك چنين پيشرفتى نخواهد داشت اجبار به بردهء رويدادها شدن و خلاصه يك سرى عوامل نامساعد اقتصادى ، سياسى و يا اجتماعى كه موجب مىگردد چشم اميد يك طبقه خاص از اجتماع به آن سوى مرزها دوخته بشود . عقايد دينى و باورهاى مذهبى نيز يكى ديگر از دلايل مذكور است . برخى از انسان ها مىتوانند به راحتى از امور دنيوى بگذرند اما وقتى پاى اعتقادات معنوى و ايمان مذهبى ايشان پيش مىآيد از خود عكس العمل نشان مىدهند و اين عكس العمل هم معمولا پناه بردن به جائى است كه فشار مزبور در آن وجود نداشته باشد . در دورهء صفويه همه اين دلايل وجود داشت در آن ايام ، جنگ ، اعم از داخلى يا خارجى ، يكى از وقايع عادى و روزمره محسوب مىگشت ، سال‌ها قبل از آن چنگيز خان آمده و سرزمينى ويران شده را به جا گذاشته و با برقرارى چيزى شبيه به صلح مراجعت كرده بود و پس از او اميد به تجديد فرهنگ و هنر رفته‌رفته در دل‌ها پيدا گشت اما ديرى نگذشت كه يورش تيمور لنگ آغاز گرديد و ماجراى چنگيز دوباره تكرار شد ، و اينك ، در قرن دهم ، امنيت و آرامش اجتماعى به گونه‌اى ديگر در معرض تهديد و تجاوز قرار گرفته بود . اينك از خطه اردبيل مردانى جوياى قدرت و نام قد علم كرده و چنين مشهود بود كه كشور يك بار ديگر در معرض قتل و تجاوز قرار گرفته است و به قول صائب تبريزى شاعر دربار شاه حسين دوم مردم سابقا بر گذشتگان خويش غم مىخوردند ، در حالى كه اينك غم خود را مىخورند . از سوى ديگر پادشاهان صفويه اصرار داشتند كه مذهب شيعه مورد قبول همگان قرار گيرد تا به اين ترتيب بين اقوام و قبايل مختلفى كه ملت ايران را تشكيل مىدادند نوعى هم‌بستگى ايجاد و آن‌ها را تبديل به يك ملت بنمايد آن‌ها بىمهابا همه چيز را فداى رسيدن