شمس الدين احمد
33
خزائن الملوك ( فارسى )
سبب الخدر امتناع روح الحساس من السلوك فى الاعضاء و اسباب جزئيهء وى هشت نوعست يكى ضغطهء عصب و فشردگى و پيچيدگى آنكه از بر پاى و بر زانو نشستن تا زمانى طويل هويدا گردد دوم وقوع سده در عصب از خلط غليظ خام بارد يا متشرب شدن عصب از فضل رطوبى مائى سوم وقوع سده در عصب از خون چهارم غلظت جوهر عصب و عدم نفوذ روح كما ينبغى در ان از استيلاى برد مكثف بر عضو پنجم غلبهء يبوست بر عصب و مانع آمدن نفوذ روح را در ان بانسداد مسالك الياف بسبب انعدام رطوبات آنها ششم تغير مزاج روح بشرب سم بارد چون افيون يا حار مانند بيش و متاثر نشدن اعضا از وى بسبب فقدان مناسبتى كه فىمابين اعضا و روحست و نيز زهر سرد لبرودته مغلظ روح باشد هفتم تغير مزاج روح از لسع حيوانات زهردار خواه سرد بود چون نيش كژدم خواه گرم چون لدغ ( 1 ) مار و اثرپذير نبودن اعضا از روح به همان سبب كه در نوع ششم مذكور شده هشتم ضعيف شدن قوت حيوانى و از آن رو ناقص گشتن حس اطراف و اين در حالت غشى و در حال مرگ ظاهر شود و علامت اول هويداست و علامت دوم در فالج مذكور شده و علامت سوم رنگ عضو سرخ مائل بسياهى بود و علامت چهارم تقدم سببست و ظهور غلظت و كثافت و صلابت در عصب و بگرمى منتفع شدن و در عضو حركتى شبيه به دبيب نمل احساس كردن و علامت پنجم چون علامت تشنج يابسست و علامت ششم و هفتم و هشتم تقدم سبب باشد و گاه باشد كه ذات الجنب و ذات الريه و ليثرغس بخدر و استرخا انتقال كند كما صرح به المحققون اختلاج بكسر اول و سكون خاى معجمه و كسر فوقانى و لام مفتوح و الف و جيم در لغت بمعنى پريدن عضو آمده و آن حركت موضعى باشد از بدن بخلاف عادت و محققين تصريح كردهاند كه حركتيست اضطرارى كه بسبب اجتماع باد غليظ بخارى در عضو قابل الانبساط و الانقباض آليه باشد چون سر و دست و پا و اشباه آنكه به حركت ارادى متحرك شوند يا غير آليه مانند عضلات كبد و معده و قلب و طحال و عروق رحم و خصيه و امثال اينان كه اراده را در حركات آنها مدخل نيست بر سبيل سرعت و تواتر دست دهد لكن اگر سبب قوى بود و ريح بخارى كه علّت فاعلهء اين علّتست بغايت غليظ باشد يا بخاريت آن بسيار قليل درين صورت عضو مؤف متحرك شده ساكن شود و باز بعد زمان اندك رو باختلاج آرد يا اختلاج بىسكون زمان طويل مكث كند تا ريح مستكنه بتحليل رود و كيفيت حصول حركت اختلاج آنست كه رطوبت غليظهء لزجه در عضوى از اعضا جمع آيد و مستحيل برياح بخارى غليظ شده به حركت قوت دافعه به ظاهر بدن توجه نمايد و از آنكه بسبب غلظ خود از مسامات خارج نمىتواند شد و گوشتى كه بروىست خاصه در حين استيلاى برودت مكثفه