نماند بعده غذاى خفيف سريع الهضم جيد الكيموس تناول نمايند و التجا به خواب رجوع كنند از آنچه مؤنت را در امتلاى خفيف كفايت كند . و اگر طبيعت نرم باشد نظر كنند اگر شيء مستفرغ غذاى فاسد باشد حبس نكنند تا بتمامه مستفرغ شود و انتظار انحطاط نوبت كنند و در آن هنگام در حمام داخل نمايند و غذا دهند مگر آن‌كه در آنجا بسيار كار دشوار به قوت گردد در آن حالت اندر حمام داخل نكنند بلكه غذا دهند و تقويت معدهء او به اشيائى كه معلوم است و بعضى آن در باب اسهال مسطور شده بايد كرد و از اين قبيل است پشم پاره در زيت مقوى به افسنتين يا در روغن ناردين تر كرده چندان افشرده كه اكثر روغن از آن جدا گردد بر معده نهادن . و اگر اسهال دوام كند و آنچه خارج شود غير جنس غذاى فاسد يافته شود روغن سفرجل فائق تازه و روغن مصطكى به طريق مذكور به عمل آرند . و ايضاً در روغن ناردين براى ايشان مضرت نيست و گاهى استعمال اين روغن‌ها به طريق قيروطى كرده مىشود و خصوصاً چون حال احتمال بستن آنها بر شكم ايشان نكند و گاهى احتياج افتد به اضمدهء قوىتر از اضمده مذكور در هيضه و آب فواكه بنوشانند اگر آن خوش آيد و تغذيهء ايشان به چيزى نمايند كه غذاى او سبك و هضم او سهل باشد مثل خروس خصى و ماهى رضراضى و بر اغذيه تقديم چيزى از فواكه و عصارات و ربوب قابضه نمايند . و اگر اشتهاى ايشان منقطع گردد تحريك آن از اشياى معلومه كنند و خصوصاً به سفرجليات . و چون از اين تدبيرات فارغ شوند و معده صلاح نيابد استعمال جوارشها كه هاضم و مقوى معده و مفتح سدد است باك ندارد و آن بعد زول تب و اعراض به كار برند و سبيل فصد در اين آن است كه در آن تعجيل نكنند تا آن‌كه امتلاى تخمى بكاهد پس استعمال نمايند اگر ضرورت آن به سبب كثرت خون مخوف حمى عفنى داعى باشد و اولى چيزى كه نزد ارادهء فصد بنوشانند ماء الشعير است و غذا مثل حصرميه به كدو و اندك بادام و خوابگاه او را سرد نمايند و شمومات بارده به كار برند و اقراص كافور كه در آن ريوند داخل نكرده باشند بدهند تا زبان را سياه نكند . [ صاحب كامل ] صاحب كامل گويد كه اگر اين تب با نرمى طبيعت باشد نظر كنند اگر شيء خارج غذاى فاسد بود بعد سكون تب مريض را در حمام داخل كنند بعد از آن به نان سميد مبلول در آب انار يا آب غوره يا در شورباى معمول از آن غذا سازند و اندك آب سيب و امرود قبل از غذا امتصاص نمايند و پوست جو و كعك به آب انار يا آب سيب ميخوش تر كرده بدهند . و هرگاه اسهال مفرط باشد حتى كه از آن غشى عارض شود بايد كه معالجهء آن به علاج غشى حادث از استفراغ نمايند به پاشيدن گلاب سرد كرده بر چهره و مالش دستها و غير آن كه در علاج غشى مذكور است . و چون افاقه حاصل شود به اغذيهء مذكوره غذا دهند به غير آن‌كه در حمام داخل نمايند . و اگر اسهال دوام كند سفوف حب الرمان دهند و روغن سيب و روغن سفرجل بر معده بمالند و طريقش اين است كه روغن گل به آب سفرجل قابض يا آب سيب كه سه چندان باشد بجوشانند تا تا آب برود و روغن باقى ماند و به اضمدهء معمول از صندل و گل سرخ و اقاقيا و سك و رامك و عصارهء لحية التيس و آب مورد و آب برگ انگور و آب عصى الراعى و مانند آن بر معده ضماد كنند و هرگاه اسهال منقطع شود روغن افسنتين بر معده بمالند . و اگر در معده درد و ضعف باشد بايد كه تكميد معده به پارچهء گرم تنها يا مبلول به روغن زنبق گرم كرده يا روغن جوز يا سوسن يا مستطرق و غير آن از روغن‌هاى خوشبو كنند . و چون الم ساكن شود و اسهال منقطع گردد غذا به چوزهء مرغ يا تيهو بريان تنها يا در روغن يا كردناج به آب غوره يا آب انار و ماهى رضراضى مشوى و مقلو بايد داد . و اگر اشتها ضعيف گردد جوارش سفرجل و جوارش تفاح ممسك مطيب و جوارش خوزى به قدر حاجت بدهند و صبح در حمام داخل كنند و به روغنهاى خوشبو مالش نمايند و در حمام تا دير ننشينند و اما آنجا كه طبيعت قبض باشد بايد كه تمام شكم را مس نمايند و نظر كنند كه آيا طعام به سوى امعاى دقاق يا به سوى امعاى قولون منحدر شده يا نه و از مريض سؤال كنند كه در شكم او به كدام جا گرانى يا سوزش محسوس مىشود و مزه آروغ چگونه است پس اگر معلوم شود كه طعام فاسد در اعلاى شكم است بايد كه جوارش كمونى كه در آن بورهء ارمنى دو چند از وزنى باشد كه در نسخه آن است بدهند و آب گرم بر شكم متواتر بريزند . و اگر طعام فاسد به سوى امعاى سفلى منحدر شده باشد آب گرم بر اسفل شكم نطول كنند . و چون طعام به اسفل تحريك بين نمايد بايد كه شافه بردارند يا حقنهء لين به عمل آرند پس اگر مريض در امعا سوزش دريابد حقنه از عناب و سپستان و جو مقشر و بنفشه و روغن بنفشه و پيه بط و ماكيان بسازند . و اگر نفخ و رياح دريافت كند حقنهء كه در آن چيزى مفشى رياح مثل كرفس و باديان و زيره و بوره و مانند آن داخل بود به كار برند و بعد تنقيه بحقنهء غذا به مزورهء معمول از چقندر به طريق اسفيدباج پخته يا از اسفاناخ سازند اگر سوزش دريابند . و اگر رياح محسوس گردد و نخودآب به زيت و زيره و دارچينى دهند و صباح آن مريض را در حمام داخل كنند و در آبزن نشانند پس اگر مريض چيزى گرانى در امعا احساس نمايد فلوس خيارشنبر و گلقند به آب گرم ماليده بدهند و بعد تليين طبيعت غذا به شورباى چوزهء مرغ به طريق زيرباج پخته بايد داد و امر بخواب كنند . و چون خواب تمام آيد و تب و الم او ساكن شود اعادهء غذاى او به تدريج نمايند . [ ايلاقى و جرجانى ] ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه اگر طبيعت نرم باشد و سواى طعام فاسد چيزى