و نطول محلل مرتب از بابونه و اكليل الملك و حلبه و آرد فول يا ترمس و مرزنجوش و اسطوخودوس و برگ غار و شبت و خطمى و بزر كتان و انيسون و برگ كرنب نافع است و چون به طبيخ اسطوخودوس ضماد كنند اوجاع مفاصل را ساكن كند . استحمامات حمام رطب به آب شيرين ايشان را مضر است و اما حمام مجفف به سبب فرط تعريق چون در آن نمك و اشنان و نطرون بمالند نافع بود و حمامات به آب نفطيه و زاجيه و نطرونيه و آب درياى شور سودمند است يا بگيرند گوگرد و نطرون و نمك و به ورق و برگ غار و مرزنجوش و جوشانيده به آب آن استحمام نمايند بعد تعريق كثير و آبزن معمول به آب مطبوخ ادويهء مذكوره يا به زيت كه در آن كفتار يا گورخر يا خرگوش يا روباه پخته باشند يا به آبى كه در آن اين حيوانات جوشانيده باشند نافع است و زيت از آب قوىتر است و ليكن اين بعد تنقيهء بدن بايد تا به سبب قوت حذب و تحليل او خلط به سوى مفاصل منجذب نگردد و اگر چيزى جذب كند اندك باشد و طبيخ اين حيوانات زنده بهتر است و تضميد به شحوم آنها نيز تسكين وجع مفاصل و تحليل مادهء آن كند و تعقد مفاصل و صلابت آن ببرد و همچنين تنطيل آب آنها و تمريخ به زيت مذكور آنها و ترياق فاروق در اين عظيم النفعست و همچنين ترياق اربعه و اگر در اين علاج اصلا اثر نكند سه روز هر روز صبح دو درم نفط سفيد يا مثقال به شراب بخورانند كه آن خلاص نمايند . [ انطاكى ] انطاكى گويد كه در مفاصل بارد بعد تنقيه ضماد به زعفران و فرفيون و جندبيدستر و عاقرقرحا كنند و آنچه نفع مىكند در اين نوع گلقند عسلى و ماء العسل به طبيخ قرطم و ماهودانه و دارچينى و شبت و حلبه است اكلا و طلاء و نطولًا و صبر مطلقا و بكتر و آنچه در اين علت از نقرس و غيره تجربه كرده ايم از تراكيب ما اين دوا است مغز بادام خردل سنا هر واحد يك جزو سورنجان نيم جزو تربد شيطرج عود هندى عاقرقرحا هر واحد ربع جزو صبر مصطكى هر واحد ثمن جزو با سه چندآن عسل بسرشند شربتى از آن سه درم و نفع مىكند اين را معجون سورنجان و حب آن و معجون هرمس و نجاح و شربت او خاصه آنچه به نظر طبيب تأليف يابد از غاريقون و زعفران و حنظل و مر و مقل و همچنين مالش بدان و روغن قثاء الحمار آرد جو به سمقونيا و طبيخ صعتر و كاه گندم . [ مؤلف خلاصه ] مؤلف خلاصه گويد كه جمعى از قدما در ازالهء اين مرض به اشياى مدره اعتماد كرده‌اند و شك نيست كه اين قول نزديك بصواب است چه هرگاه در قارورهء خداوند اين علت رسوب غليظ و لزج پديد آيد نظر بر اندفاع خلط خام بمجارى بول علامت زوال مرض است . صفت دواى مدر كه محمد زكريا در استيصال نقرس و اوجاع مفاصل بارده به غايت همىستايد نانخواه برگ سداب خشك ابهل تخم كرفس باديان دوقو هر كدام يك جزو فوه الصبغ مغز بادام تلخ سنبل الطيب قسط زراوند مدحرج هر كدام نيم جزو كوفته بيخته يك درم از آن استعمال نمايند و از ايام زمستان شروع كنند و تا وسط ربيع رسانند و بعد مرور چهار ساعت از خوردن دوا غذا خورند و تنقيه بدن قبل از استعمال اين سفوف لازم دانند . و بعضى اطبا گفته‌اند كه مالش روغن زيت كه اندران افعى پخته باشند جميع اوجاع مفاصل را زايل مىسازد ليكن تنقيه و استيصال ماده در استعمال ضمادات و مروخات لازم است . و از جمله تدبيرى كه در اين علت فائدهء عظيم و اثرى عجيب دارد استعمال آبزن به طبيخ ضبعهء عرجا است و طريق آن در علاج تعقد مفاصل در قول صاحب كامل مسطور خواهد شد . و اگر بجاى ضبعه عرجا روباه بگيرند و يا آن را در آب و روغن زيت چندان بجوشانند كه آب بسوزد و روغن بماند به حسب صرف حاجت و به همان طريق عمل كنند همين اثر دارد و هيچ دوا برابر اين نيست مگر آن‌كه به سبب شدت عفونت مترفهان و آسودگان را احتمال اين نمىتواند شد علاج اوجاع مفاصل سوداوى فصد باسليق و يا صافن كنند و رگ فراخ زنند پس اگر خون غليظ و سياه برآيد وافر گيرند . و اگر سرخ و صاف آيد فوراً بند كنند و به نضج و تلطيف ماده پرداخته بعده فصد نمايند و بعد نضج ماده به منضج سودا مسهل آن دهند و يا جهت نضج ماده اين مطبوخ بدهند اصل السوس بيخ كبر بسفايح هر يك پنج ماشه بادرنجبويه عنب الثعلب باديان هر يك هفت ماشه سورنجان چهارماشه گلقند سه توله غذا نخودآب كبك و دراج و بچهء مرغ دهند و وقت شام نان با شوربا و بعد حصول نضج تنقيه بدن به مطبوخ افتيمون تربدى علوى خان كه بدان سورنجان اضافه كرده باشند بايد كرد و وقت شب حب لاجورد خورانند و بكرات و مرات تنقيه نمايند و بعده جهت تعديل سورنجان سه ماشه در معجون نجاح و يا افتيمون يك توله آميخته بخورانند و بدرقه به گلاب كنند و يا معجون عشبه و چوب چينى به كار برند و از ترطيب بدن غافل نباشند و در تحليل افراط نكنند و به اضمدهء ملينهء محلله چون بابونه و آرد حلبه و تخم كتان و مقل و جاوشير و راتينج هر يك دو درم انجير هفت عدد سائيده با پيه بز و روغن زيتون و روغن گاو آميخته ضماد كنند و قيروطى كه از روغن سوسن و قسط و بيد انجير و قرطم و بابونه و موم و پيه گردهء بز و پيه ماكيان و پيه بط ساخته باشند نافع بود و روغن‌هاى گرم و تر بمالند و آبزن و نطولات مناسبه به كار برند و حمام و رياضت معتدل پيش از تناول غذا سودمند است و بايد كه اول موضع اورام را به روغن ياسمين و يا روغن گل چرب نمايند و يا به مغز ساق گاو كه در روغن ياسمين گداخته باشند بمالند و ضماد را بر كاغذ سفت نهاده بر آن گذارند و اين حب براى وجع مفاصل كه از خلط غليظ سوداوى باشد سود دارد ايارج فيقرا نيم درم غاريقون بسفايح هر يك نيم مثقال تربد موصوف ثلث مثقال سورنجان بوزيدان نمك هندى سكبينج هر يك ربع درم كوفته بيخته حبها بندند . و ايضاً براى