و غيره و سفوف حب النبيل و سفوف سهل سياه و جز آن تنقيه نمايند و بعد از آن حب توتيا و يا مرداسنگ و يا رسكپور و يا بلادر و غير آن حسب ضرورت به كار برند . و بدانند كه چوب چينى و عشبه در اين مرض فائده بليغ مىنمايد خصوص بعد تنقيه و طريق استعمال چوب چينى در بحث جذام مسطور گردد و طريق خوردن عشبه در اينجا مرقوم مىشود . طريق خوردن عشبه بدان كه عشبهء بيخ ياسمين صحرائيست چون از طرف مغرب مىآرند يا آن‌كه اولًا اهل مغرب را اطلاع بر منافع آن حاصل شده بعد از آن در سائر بلاد اشتهار يافته عشبهء مغربى نامند و مزاج آن گرم در وسط درجهء دوم و در آخر آن يابس است و بعضى گرم و خشك در سوم نوشته‌اند و بهترين آن است كه باريك و همرنگ باشد . و چون بشكنند از آن غبار ظاهر گردد و مغز او سفيد باشد و منفعت آن در اكثر امراض مثل چوب چينى است مگر در امراض و امزجهء حارهء سوداويه كه چوب چينى سفيد و اين دوا مضر است و در بعضى امزجه و امراض بارد بلغمى و سوداوى فوائد اين زياده از چوب چينى است مثل اوجاع مفاصل و نقرس و درد اعضا و ضعف معده و نوشته‌اند كه براى بواسير به غايت مفيد است و در فالج و استرخا و لقوه و رعشه كه چوب چينى مضر است اين دوا فائده مىكند و در اثناى زخم آتشك توان داد و دستور فصد و تنقيه قبل از استعمال آن و طريق طبخ و شرب و اختيار اغذيه و اشربه در آن و احتياط از اعراض نفسانى و حركات متعبه و حمام و جز آن به دستور چوب چينى بود حاصل آن‌كه در عشبه همه چيز واجب و غير واجب مثل چوب چينى است مگر در عشبه خوردن نمك جائز داشته‌اند و در مرض مزمن بخار از ديگ آن گرفتن به تمام بدن يا بعضو مؤف به دستور نافع دانند و بعد از فراغ تا چهل روز پرهيز بر اين دوا نيز واجب است و مدت دادن اين دوازده روز يا پانزده يا بيست يا چهل روز مفوض براى طبيب است . و هرگاه آب عشبه از براى شرب وفا نكند و عشبه قليل باشد ثفل آن را جوشانيده به كار برند و در شرب آن نيز شرط است كه سرد نه نوشند . و اگر در گلاب ممزوج كرده بنوشند نيز رواست . و هرگاه اين دوا به طريق سفوف و معجون استعمال نمايند بايد كه در سفوفات و معاجين چوب چينى عوض چوب چينى به وزن آن عشبه را گرفته با همه ادويه تركيب نمايند و بدان نهج ميل فرمانيد . و حكيم ارزانى مرحوم نوشته كه بعضى اوقات هر روز يك و نيم مثقال عشبه كوفته بيخته با هم چند آن نبات سوده تا بيست روز يا بيشتر يا كمتر به حسب حاجت و ضرورت با گلاب داده شد و از ترشىها و لبنيات و فواكه تر و آب سرد در اثناى خوردن و بعد فراغ تا دوازده روز پرهيز نموده اثر تمام بخشيده و گاهى عشبه را با نصف او نبات كوفته بيخته در سه روز اول هر روز يك و نيم مثقال در امزجهء ضعيفه و دو مثقال در متوسطه و دو نيم مثقال در قويه و سه روز ديگر دو نيم مثقال تا سه مثقال يا سه نيم مثقال و سه روز ديگر سه مثقال تا سه نيم مثقال تا چهار مثقال با گلاب تا نه روز داده آمد با پرهيز و نفع تمام نموده . ذكر بعض تراكيب از مطب استائده براى آتشك با تب و غيره : عوارض اگر با تب باشد شاهتره چرائته هر يك شش ماشه اصل السوس چهار ماشه جوشانيده شهد يك نيم توله داخل كرده دهند و گاهى عناب دهمايه صندل سرخ تخم كاسنى نبات عوض اصل السوس و شهد كرده مىشود و گاهى در اين آلو بخارا نيز افزوده مىشود و گاهى شاهتره دهمايه صندل سرخ هر يك شش ماشه جوشانيده شيره خيارين هفت ماشه شربت نيلوفر دو توله خاكشى پنج ماشه و گاهى عناب گل بنفشه گل سرخ عرق شاهتره بجاى صندل در جوشانده و شيره مغز تخم كدو و شربت بنفشه بجاى خيارين و شربت نيلوفر كرده مىشود و گاهى كاسنى كوفته افزوده مىشود . و هرگاه اخراج مواد نيز منظور باشد چرائته شاهتره صندل سرخ گل نيلوفر كاسنى كوفته هر يك شش ماشه بيخ اندر اين نه ماشه جوشانيده شهد دو توله داخل كرده دهند . ايضاً اگر از مادهء آتشك در ايام ربيع گرانى گوش و طنين و عسر حركت در مشى و تنفس عارض شود شاهتره پوست هليلهء زرد هر يك شش ماشه اسطوخودوس چرائته هر يك چهار ماشه جوشانيده شربت بزورى دو توله حل كرده دهند بعد تعديل و نضج ماده اين مسهل دهند شاهتره گل سرخ عنب الثعلب پوست هليلهء زرد هليلهء سياه گل خطمى گل نيلوفر گاو زبان اسطوخودوس هر يك شش ماشه بيخ حنظل سناى مكى هر يك نه ماشه جوشانيده گلقند سه توله ترنجبين چهار توله فلوس خيارشنبر شش توله روغن بادام شش ماشه و دو پهر نخوداب و شب شلهء ملائم و بجاى آب عرق شاهتره دهند روز دوم اطريفل گشنيزى يك توله عرق شاهتره و غيره پاوسير شيره تخم كاسنى شش ماشه نبات دو توله بعد تنقيه معجون عشبه همراه عرق شاهتره دهند غذا پلاو و قليه و از لبنيات و حموضات و بقولات اجتناب نمايند و در اثناى استعمال معجون عشبه گاهى مويز منقى ده دانه گاو زبان شش ماشه جوشانيده شربت بنفشه دو توله شيره خياريان شش ماسه داخل كرده تودرى سفيد شش ماشه پاشيده و گاهى هليلهء مربى يك عدد خورده بالايش گل سرخ شش ماشه گشنيز خشك چهار ماشه به عرق شاهتره جوشانيده تخم شربتى نبات و گاهى اسطوخودوس گاو زبان گل سرخ كاسنى كوفته جوشانيده گلقند هر روز كه انحراف طبيعت شود تعديل آن نمايند برعايت تفريح . ايضاً اگر بعد مسهلات بثورات نرود و فصل گرما باشد پوست هليلهء زرد شاهتره قصب الزريره تخم كاسنى كوفته عنب الثعلب پرسياوشان هر يك شش ماشه هليلهء سياه بيخ حنظل هر يك چهار ماشه جوشانيده گلقند داخل كرده دهند . ايضاً براى بثورات در عضو مخصوص شاهتره چرائته پوست هليلهء زرد صندل سرخ هر يك شش ماشه جوشانيده شهد دو توله داخل كرده دهند