محمد كاظم گيلانى

36

حفظ الصحة ناصرى ( فارسى )

آن و تدابير مربوط به مباشرت نسوان و حمّام ، در دو فصل پسين بيان شده است . مقالهء دوّم در سه باب تدبير اطفال ، جوانان و پيران ، به تدابير بدنى به مقتضاى هر سن مىپردازد . مقالهء سوّم ، شش باب دارد و تدابير لازم در مزاج‌هاى غير معتدل ( مزاج‌هاى حارّ ، بارد ، رطب و يابس ) و پس از آن تدابير افراد بسيار فربه و بسيار لاغر را بيان مىكند . مقالهء چهارم در دو باب ، به تدبير مسافرين زمينى و دريايى و حفظ صحّت اعضاى گوناگون بدن ( دماغ ، چشم ، گوش ، دندان ، دل ، معده ، جگر ) و نيز تدبير دست و پا در سرما اختصاص يافته است . خاتمهء كتاب شامل ده فائده است ، بدين‌سان كه نه فائدهء نخست آن ، سود و زيان و شرايط مصرف خوراكىهاى رايج به ترتيب شامل انواع حبوب ، گوشت‌ها ، تخم‌ها ، شير و لبنيات ، ميوه‌ها ، سبزىها ، توابل و ابازير و مرى ، شيرينىها ( عسل و شكر و گزنگبين و غيره ) ، و سرانجام آش‌ها را بيان مىكند ؛ و فائدهء دهم به بيان پيدايش و بروز علامات هشداردهنده‌اى مىپردازد كه پيشاپيش دالّ بر بيمارىاند . پس از پايان فائده‌هاى يادشده ، نويسنده چند ادويهء جديده مانند نارجيل بحرى ، ساكودانه ، كياكو ، چلاپا و . . . را نام مىبرد و سپس به دو تركيب دارويى به نام حبّ جاودان و معجون حافظ العمر كه خود وى با دواهاى قديمى و جديد ساخته بود ، اشاره مىكند و براى آن منافع چندى از حفظ حرارت غريزيّه و رطوبت اصليّه و منع عفونت اخلاط گرفته تا حفظ صحّت و دفع اكثر امراض برمىشمارد . البته در كتاب هيچ سرنخ و نشانى از اجزاى اين دو دارو يا نحوهء مصرف آنها پيدا نيست . ناگفته نبايد گذاشت كه تاثيرپذيرى و نيز اقتباس ملك الاطبّاء از كتب متأخّر طبّ ايرانى به‌ويژه خلاصة الحكمه و مخزن الادويه به روشنى در حفظ الصحّه ناصرى پيداست . شيوهء نثر كتاب : نثر كتاب در خطبه و خاتمهء كتاب - كه دربردارندهء حمد خداوند و مدح سلطان است - به نثر مصنوع متكلّف نگاشته شده است و سرشار از تفنّن در الفاظ ، و اطناب سخن از راه توصيف‌هاى پىدرپى و آوردن امثال و اشعار پارسى و تازى و به كار بردن