در اقصاى دهن يابد و وقت بلع متأذى گردد تشخيص اقسام مذكوره چنان كنند كه اگر آثار نزله يافته شود سببش همان باشد و الا زرد رنگ لهاة و ذائقه دهان حسب ماده و ديگر علامات بدستورى استدلال نمايند كه در اقسام خناق مسطور شد . و ايضاً معالجه او قريب به علاج خناق است و در اينجا نيز علاج هر نوع از اقسام او مسطور ميگردد و در ابتداى اين ورم علاج به مس لطوخات برفق كنند و بپر طائر استعمال نمايند كه مس او با انگشت در غير وقت آن بسا است كه مودى به ضرر گردد و ورم عظيم او كه قليل الالتهاب بود بر آن ادويه عفص استعمال نمايند و ورم ملتهب را آنچه شديد التبريد بود مثل آب عنب الثعلب و بزر ورد و گل سرخ صالح است و اين هر دو دوا را فعل قوى است و آنچه در اين باب قويتر است لطوخ صمغ عربى و كتيرا او انزروت و نشاسته است . و ايضاً گلنار دو جزو شب يمانى يك جزو كوفته به حرير بيخته در قاشقى كه سر او در عرض مقطوع باشد استعمال نمايند و گاهى در آن زعفران نيم جزو كافور ربع جزو زياده كرده بطور لطوخ استعمال ميكنند . و ايضاً مازو و سركه بپر لطوخ كنند و همچنين آب انار ترش قابض . و ايضاً شادنج و طباشير و گل مختوم و گل ارمنى و رب غوره و ثمر شوكه مصرى و شب يمانى و بزر ورد استعمال كنند و عصاره انار شيرين مع پوست او با سدس وزن آن عسل بقوا غليظ آورده لطوخ جيد است و بايد كه مع تغرغر قوابض ادامت غرغره با آب گرم نمايند كه بعد اين فعل قوابض در آن بتليين او مىشود و منع تصليب قوابض مينمايد . و اگر قوابض صلابت يا انعصار مولم پيدا كنند در آن لعاب و ضمغ و كتيرا و نشاسته و انزروت و تخم خطمى و آب سبوس گندم و جو استعمال كنند يا گل سرخ و سماق بسذس او عسل به قوام آرند و از خارج آنچه مجف و قابض باشد مثل مازو و شب يمانى به عمل آرند و دواى نافع در جميع اوقات و احوال شب يمانى سه جزو دو جزو قسط يك جزو است ضماد او بپرا استعمال كنند لهاة را بردارد و طلاى آب انار مع پوست خجمس او عسل به قوام آورده نيز افع است . و ايضا شب يمانى يك نيم جزو نوشادر يك و نيم جزو مازو و دو ثلث جزو زاج و سه جزو و چون ورم لهاة به انتها رسد يا قريب او بود هر نوع كه باشد به ادويه آن مرو سعد و زعفران و مانند آن و دارشيشعان خاصه و فقاح اذخر عود بلسان و اشنه بطور لطوخ و غرغره استعمال نمايند و خصوصاً چون غرغره به طبيخ بيخ سوسن و بزرد مع عسل به استعمال آرند و در هر وقت روغن بادام در گوش چكانيدن نافع . و اگر ورم لهاة و لوزتين جمع گردد مطبوخات كه در خناق گذشت استعمال نمايند پس اگر وجع دوام كند ساكن نشود و معادوت اسهال كنند . و اگر اين كفايت نكند ادويه قوى لتحليل مثل عصاره قثاء الحمار و كبريت و نطرون سرخ و قنطوريون كوفته به عسل سرشته بر آن بمالند و تنها در دهان نگاه دارند و اكر ورم صلب گردد به طول انجامد بر آن حلتيت محلول در عسل بمالند و شب يمانى حلتيت نوشار مساوى سائيده تكيچه ميل بر لهاة گذارند . و اگر از زمبين دوا با سكنجبين عسلى غرغره كنند جارهست . و اگر اين دوا خشونت پيدا كند اصل السوس جوشانيده ميفختج آميخته در دهن گيرند . و جالينوس و فوس گويند كه تعليق حلتيت دو اوقيه عراقى در گلو براى ورم لهاة و غيره . و به قول ديسقوريدوس تعليق بيخ ذنب السد براى تسكين وجع لهاة نافع . و انطاكى گفته كه كثرت مسواك به چوب اراك باعث ورم لها و بثور آن است . علاج ورم دموى لهاة تدبيرش مانند قلاى دموى و خناق دموى نمايند و فصد سررر . و اگر مانعى باشد حجامت نقره در ميان هر دو شانه كنند و بعد از آن تنقيه نبقوع فواكه يا مطبوخ آن و استعمال مسكنات حرارت خون از اشربه مثل شربت عناب و توت و ريباس و سيب ميخوش به لعاب بهدانه و اسپغول و شيره تخم كتهو و مغز تخم كدو و گشنيز خشك و قرص طباشير به حسب حاجت و غذا ماء الشعير و شربت عناب و مزوره عدس و ماش و برنج و كدو و برگ خرفه و كاهو و اسفاناج و خبازى و مطيب به روغن بادام و اطريه و استعمال غراغر و ذرورات و نفوخات رادعه در ابتدا مثلًا به رب توت يا ريباس يا به گلاب سركه نيم‌گرم و يا آب برتنگ و آب گل سرخ كوفته افشرده يا آب عنب الثعلب و آب گشنيز سبز كه در آن سماق ماليده جوشانده باشند غرغره سازند و برگ به بول يا ثمر آن جوش‌داده بدان غرغره كردن نيز نافع . و ايضاً غرغره با آب انار ترش يا آب خرفه و يا آبى كه در آن سماق يا پوست انار و يا گل سرخ يا كزمازج يا گلنار يا اقاقيا يا عدس حوشانيده باشند مفيد است و يا به گلاب كه در آن گل سرخ و پوست انار و مازو و سماق و عدس و حب الآس جوشانده باشند غرغره كنند و ذرور گل سرخ و صندل و زرور درد و كافور و گلنار سوده در چمچه ميل كوچك كه دنباله آن بلند باشد نهاده بر لهاه بمالند و نفوخ گل سرخ گلنار مازو سبز كزمازج صندل سفيد سماق شياف ماميثا عدس مقشر برگ سوس زردچوب مساوى نرم سوده بانبونه بدمند . و اگر ماده اندك باشد ادويه شديد القبض استعمال ننمايند بلكه غرغره گلاب و سركه يا سكنجبين ساده ممزوج