سى درم و ترنجبين پانزده درم و آلوبخارا است عدد عناب سه و مويز منقى پانزده درم و اصل السوس مقشر پنج درم همه را در چهار رطل آب بجوشانند حتى كه بيك رطل آيد ماليد صاف نموده ده درم مغز خيارشنبر در آن ماليده باز صاف كنند و نيم‌گرم بنوشند بعد از آن آنچه بر دندان باشد دور كنند و سون مذكور دلك نمايند و به سركه و گلاب و روغن گل مضمضه سازند . و اگر فارح سياه باشد علاج او مركب از اين دو علاج نمايند . صاحب حاوى گويد كه تنقيه فم معده بقى و حبوب مسهله و تناول انقوع مشمش و ماء الفواكه نمايند و ازوم مسواك سازند و سنونجالى كه در علاج تغير رنگ دندان مذكور شد استعمال نمايند و از خوردن سموك و حلويات و مانند تن اجتناب ورزند . انتباه : [ توجه به تصفيه دندان ] بعضى كسان كه توجه بتصفيه دندان ندارند اجزاى غذاى ماكوله در اصول اسنان باقى ميماند و اولًا چرك گردد بعد زمانى همان اجزا به حرارت دهان متحجر ميگردد پس قبل از آنكه سفال گردد بمسواك و سنونات جالى زائل توان كرد . بالجمله در دفع چرك استعمال سنونات مذكوره كافى است و ديگر ادويه مصفى دندان مثل سنون صدف سوخته اسپند تخم ترب مفيد . و اگر سپيارى چهاليه سوخته كات سفيد بريان فلفل دراز هر يك چهار ماشه نيله ته ته سوخته يك ماشه كوفته بيخته سنون سازند براى چرك دندان نافع و سنون سفال چينى كف دريا اشخار نمك اندرانى هر يك سه درم جو سوخته عود سوخته عاقرقرحا يك دو درم قرنفل كبابه چينى هر يك نيم درم كوفته بيخته ماليدن دندان را جلا دهد و محكم سازد و گوشت لثه بروياند و بوى دهن خوش كند و سنون نمك و شكر و زبد البحر مساوى نيز مصفى دندان‌ست . و اگر اشخار زرنيخ زرد سوده مثل آن آرد عدس گرفته در سركه بسرشند و بكوز و مطين كرده در آتش نرم مشوى سازند و خائيده بعد مضمضه به سركه استعمال كمنند و در آخر روز و شب روغن گل و مسكه بمالند در اين باب مجرب است . و ايضاً به قول سويدى سنون مرواريد و عقيق و كزك و مقل حجازى و قيشور محرق و قرن غزال محرق و قرن ماغر محرق و بلوط محرق و نمك به عسل سرشته سوخته و كذا سبناذج محرق و نمك مساوى و كذا بزرقثا كوفته و كذا اشخار سفيد و كذا از جامع سوده و كذا خاكستر طرفا و نمگ اندرانى مساوى و كذا خولنجان هر واحد جالى دندان است و حشيشه الزجاج و كذا بسد محرق مجرب اوست . و گفته كه اگر قطران چهار اوقيه نمك جريش دو اوقيه وجود اوقيه آميخته در كوزه گلى كرده سرش بند ساخته سه روز در آتش بدارند پس برآورده سائيده بمالند در جلا و تقويت دندان و تشديد عمور مجرب من است . تزيد اسنان و طول آن بدان كه نهجى كه دندان غذا را قبول مىكند همچنين مواد منصب به سوى خويش را قبول مينمايد و در حجم عظم مىپذيرد و در غلظ مىافزايد پس هرگاه به سوى او ماده منصب گردد آن را ممتلى گرداند و نوعى از ورم دردى ظاهر گردد و آن گاهى با وجع بود و گاهى بدون وجع و آنچه با وجع باشد دلالت بر انصباب خلط حار كند مثل اورام گرم و آنچه بلا وجع باشد بر انصباب خلط رطوبى دلالت كند مثل اورام رخو و گاهى دندان در طول مىافزايد حتى كه از سائر اسنان دراز شود و سبب منع دندان ديگر از مضغ گردد و سببش يا صلبتر بودن دندان مذكور از سائر اسنان در خلقت بود و يا حدوث ورم در اصل او و يا انقلاع او از بيخ كه در آن مرتكز است . علاج : اگر با وجع بود فصد سرور و تنقيه بدن مسهل و اصلاح غذا كنند و بهر تحذير نوشيدن ماء الشعير كه در آن اندكى خشخاش سفيد پخته باشند لازم گيرند و از غذا مزورات متخد به سركه دهند و بهر ردع ماده متضمض با آب سماق و آب عنب الثعلب و به گلاب مع سركه و روغن گل نمايند و جوز سرد و كزمازج و بازو در سركه سرشته بر دندان گذارند و يا گل سرخ آرد باقلا هر واحد يك جزو آرد جو دو جزو خطمى نيم جزو در سركه بجوشانند حتى كه مثل فالوده گردد قدرى بر آن روغن گل چكانيده در تمام روز هنگام خواب شب بر دندان نهند . و ايضاً خاكستر چوب انگور و خاكستر گشنيز خشك به سركه سرشته بر دندان طلا نمايند و بهتر اين است كه گلنار و سماق و آرد عدس و تخم خرفه و طباشير سائيده به سركه سرشته در پنبه آغشته بر دندان گذارند كه مجرب صحيح بلاخطاست و ديگر اطليه بارد و قابض به سركه سرشته بر آن نهادن مفيد . و اگر بلا وجع باشد بعد نضج بمنضج بلغم يا به مطبوخ اصل السوس و بادرنجبويه و گاو زبان مع گلقند تنقيه بدن به مطبوخ افتيمون بعده تنقيه دماغ به حب ايارج و يا حب قوقايا و يا ايارج لوفاذيا نمايند و تناول سكنجبين شكرى يا عسلى حسب مزاج لازم گيرند و غرغره بعاقرقرحا و مويزج و خردل ميضخ و مرى و مانند آن كنند و بهر تحليل ماده سعد و مصطكى بخايند و لعاب دهن فرو ريزند و به روغن مصطكى و روغن بابونه و مانند آن كه تسخين مزاج دماغ و تحليل رطوبات مجتمعه در بيخ دندان كند سعوط نمايند و در اوقات قطران بر دندان طلا سازند و به شراب مضمضه كنند و ترياق يا مسك با آب سداب سرشته بر دندان بمالند و به اشياى ناشفه مثل قلايا و كباب لحم حملان كه بر آن شراب كهنه پاشيده باشند غذا سازند و ثوم به روغن بريان كرده بر ندان ماليدن و كذا خوردن آن در اين باب اثر عظيم دارد . و اگر تزيد سن در طول به سبب صلب تر بودن او باشد دندان