پس اگر تآكل قليل باشد بسوهان بتراشند گردد باقى را داغ خشك و به زيت مع آب مرزنجوش جوشانيده دهند كه آن تنقيه و تقويت نمايند و تآكل باز دارد . و اگر سياهى به اين طريق داغ دهند ساقط شود و تآكل نماند . [ سويدى ] سويدى نوشته كه در تآكل اسنان پر كردن قنه و يا قطران براى تسكين درد مجرب منست و حشو مغز تخم تلخ مشمش و نمك و سركه يا كندر و حلتيت ملصمغ زيتون و يا صمغ سماق و يا شيره انجير و يا بيخ فلفل الماء و يا صمغ اندراسيون و يا تنكارو باغذيه و يا قطعه بيخ ياسمين برى و يا چرك بدن آدمى فلفل و يار ماد عساليج گرم و يا تخم خرما سوخته به خردل سائيده در عسل سرشته و يا زنجفر و يازج و مثل او قنبيل سائيده و با قوتنج به عسل و يا صمغ سداب هر واحد در ثقبه تآكل و گرفتن مرنجمر و زيت بدهن و قطور آب برگ انجير برى و اطراف نرم او و كذا غوره به ورق در دندان متآكل و ضماد بيخ زيتون سوده و يا برگ و لب مطبوخ به سركه و مضمضه بدان و كذا مضمضه بدان و كذا مضمضه پوست بيخ گاو زبان به سركه و شراب جوشانيده هر يك مسكن درد و مانع ازدياد تاكلست و نعناع بستانى نيز مفيد . و به قول رازى حجامت به شرط وجع اسنان متآكل را نافع است . تفتت و تكسر دندان يعنى ريزه ريزه شدن و شكستن دندان و فرق در هر دو همين است كه در تفتت اجزاى صغار از دندان منفصل شوند و در تكسر اجزاى كبار از آن جدا گردند و اكثر سبب اين استحاله مزاج دندان به رطوبت بود و گاهى از يبوست شديد عارض شود و فرق ميان هر دو سبب از لاغرى و باريكى و خشكى دندان و وقوع او اكثر به ناقهين و مرتاضين و مشايخ در يبسى و ضد آن در رطوبى توان كرد . و ايضا تغير رنگ يا تآكل دندان بر رطوبت مادى دلالت كند . علاج : در رطوبى منع ماده و تقويت دندان بقوابض قوى چون شب يمانى و مازوى سوخته و غير آن ه مذكور شد بايد كرد و بعد از آن ادويه محلل استعمال نمايند و شب و نوشادر در اين قوى التاثيرست و خربق سياه به عسل سرشته خيلى سودمند و سنون سعد سه درم هليله زرد نمك هندى هر يك پنج درم قرفه زرنباد هر واحد پانزده درم دارچينى كزمازج هر يك سه درم شب يمانى زعفران سماق هر يك دو درم عاقرقرحا هفت درم نوشادر فلفل سك هر واحد يك درم قاقله گلنار هر كدام چهار درم كوفته بيخته براى تقويت دندان نيز نافع است . و در نسخه جرجانى وزن زرنباد چهار درمست باقى به دستور و يا بگيرند كشك جو كوفته و آن را به عسل و اندكى قطران آلوده در كاغذ پيچيده بر خشت در تنور گرم نهند تا سياه شود پس يك جزو از آن با عود خام و گلنار و سعد و پوست انار و نمك هر واحد يك جزو آميخته بسايند و به كار برند و باقى تدبير از بحث تآكل اسنان اخذ كنند و در مسيبى كه عسر البرء است بنا بر منع زيادتى مرض اغذيه مرطبه مثل ماء الشعير و قرعيه و اسفاناخيه و ادويه مرطبه دهند چنانچه در علاج امراض يابس دماغى و تشنج مسيبى و غيره مسطور شد و از مجففات پرهيز نمايند و لعاب اسپغول و سفيدى بيضه مرغ و شير روغن بنفشه مجموع يا آنچه بهم رسد باهم آميخته بر دندان نهند و بدان مضمضه كنند و بادهان بارد رطب مثل روغن بنفشه بادام كه در اين باب به غايت مفيد است تدهين نمايند و نيم‌گرم كرده در دهن دارند و مسكه و شحم به طلا كنند . تغيير رنگ دندان سببش انصباب ماده ردى فاسد از دماغ و نفوذ او در جوهر دندان است كه آن را به حسب رنگ خود متلون گرداند پس در صورت غلظ ماده يك دندان يا زياده از آن بزمانى دراز از لون طبيعى برگردد و چون ماده رقيق باشد در جميع دندان به سرعت منبسط گردد و مجموع را متغير سازد . بالجمله استدلال بر نوعيت ماده فاعل از رنگ دندان توان كرد مثلًا اگر رنگ زرد باشد بر صفرا . و اگر سياه بود بر سودا . و اگر بادنجانى باشد بر خلط محرق كه در آن قوت دم و عفونت او بود . و اگر سبز باشد بر مواد مركب از صفرا و سودا . و اگر جصى باشد بر بلغم غليظ دلالت كند . علاج : حسب ماده از فصد قيفال و حجامت و مسهلات و حبوبات و غرغره منقيه تنقيه بدن و دماغ نمايند مثلًا اگر رنگ زرد بود مسهل صفرا و حب بنفشه يا حب هليله دهند و يا بهليلجات و سقمونيا و تمر هندى و شيرخشت و مانند آن تنقيه صفرا نمايند و از بيخ كاكنج و جوز السرو در سركه جوشانيده مضمضه كنند بعده به روغن گل گرم كرده و يا زقت در سركه پخته و يا از پوست بيخ كبر مع مصطكى كوفته به روغن گل پخته طلا سازند . و بهتر آن است كه با آب عنب الثعلب سبز و سركه مضمضه نمايند و يا آرد جو و آرد عدس خطمى در سركه و آب عنب الثعلب پخته بر دندان گذارند و اگر سياه باشد تنقيه از مسهل سودا و حب افتيمون يا به مطبوخ افتيمون و لارچ نمايند عسل دو جزو و آب پنج جزو و مستعمل كوفته يك جزو بجوشانند تا ثلث برود صاف نموده مضمضه كنند و قدرى بيخ كبر نه افسنتين و افتيمون داشته و مصطكى در روغن گل پخته طلا كنند و بمالند و رعايت عمور مرعى دارند اگر ورم كند يا مزاج او به حرارت متغير گردد و استعمال اين مضمضه و طلا ترك نمايند و به سركه و آب عنب الثعلب و گلاب مضمضه كنند و سنون قنبيل پنج درم فلفل دو درم حماما يك نيم درم