سازند و از خوردن لحوم به الكل اجتناب نمايند و به مطبوخ شاهتره و تمر هندى و ترنجبين و خيارشنبر و شربت آلو مسهل تنقيه نمايند و غذا اسفاناخ با برنج سازند . و اگر مزاج او احتمال فصد كند و قوت او اطاعت نمايد اول فصد باسليق كنند و مدام اين تدبير به عمل آرند و تفقد مزاج عليل و سائر اعضاى او نمايند حتى كه اگر چيزى از مزاج متغير گرد تعديل كنند و ازاله‌ى اعراض حادث كنند . و اگر با جساوت فم معده سفيدى در قاروره و سردى او در مزاج باشد مسهل با حقنه‌ى مخرج اخلاط غليظ استعمال نمايند و به مثل طبيخ افتيمون و به سفايج و اصل السوس و بيخ خطمى و عصاره‌ى قرطم به خيارشنبر و ماء العسل و روغن كنجد حقنه كنند يا حقنه‌ى كه در آن قنطوريون و از صموغ جاوشير و سكنجبين داخل كرده باشند به عمل آرند و اضمده‌ى ملينه‌ى محلله مثل بنفشه و بابونه و سنبل الطيب و اذخر و آرد حلبه و حب البان و مقل و مغز بادام تلخ به لعاب تخم كتان و روغن بان و موم و پيه ماكيان استعمال كنند و يا اصل السوس و عنب الثعلب و بزر كتان افزايند و وزن هر يك و و درم گيرند و مقل زعفران هر يك سه درم پيه بط و مرغابى هر يك چهار درم اشق دو نيم درم مغز بادام تلخ ده درم روغن بيد انجير نه درم و يا روغن تربت و ناردين هر يك هفت درم جند دو درم عوض بنفشه و حب البان و لعاب كتان و روغن بان و پيه ماكيان داخل كرده به دستور مرهم مرتب ساخته به كار برند و جهت اسهال مطبوخ افتيمون تربدى و يا غاريقونى علوىخانى دهند و غذا شورباى مرغ بنان تنك بدهند . و اگر تحليل نشود روغن بيدانجير مركب دو مثقال هر روز به اين ماء الاصول دهند پوست بيخ باديان و بيخ كاسنى و بيخ كبر و بيخ كرفس مصطكى باديان انيسون حب النيل سفيد تخم خرپزه هر يك دو درم مويز منقى پنج درم گلقند عسلى چهار توله و چون صاحب اين علت را فواق پديد آيد در يك دو روز بميرد گويند كه شراب قوى بسيار اندك دهند و اين ضماد بر معده نهند بابونه اكليل الملك هر واحد سه درم مرو صبر و مصطكى هر واحد يك درم كوفته بيخته به قيروطى روغن ناردين خوب مخلوط كرده در اوقات خلو معده ضماد نمايند و اكر تحليل او متعسر گردد بر فم معده‌ى او بچه‌ى مرغ ذبح كنند . و بعض افاضل ذكر كرده‌اند كه ضماد خون تيس گرم آن را تحليل كند و در اين زمان مثل اين معالجه كمتر استعمال مىكنند و از آنچه به سرعت تحليل آن نمايد اين است كه اسفنج در روغن ناردين يا در روغن شبت تر كرده بر فم معده نهند و بعض متأخرين از افاضل تجربه كرده‌اند بر كسى كه در معده‌ى او جساوت مع برد مزاج باشد نشستن در آب چشمه‌ى كبريتى و اين را از نفع اشيا يافته‌اند و اين بعيد نيست بهر آنكه آب كبريتى مستفرغ مسخن محلل است و اگرچه سائر اعضا را به وجه ديگر مضر باشد . و اگر جساوت از وقوع ضربه يا سقط باشد تضميد و تعريق آن بادهان نمايند و چون يك روز تعريق بادهان كنند روز ديگر به اشياى مقويه‌ى محلله ضماد نمايند . و اگر با جساوت وجع باشد اين ضماد به كار برند تخم كتان كوفته به روغن گل گرم آميخته بر فم معده ضماد كنند و اما جساوت كه از سردى طحال باشد علاجش علاج طحال است از فصد اسيلم و نوشيدن مطبوخ افتيمون و تكميد موضع به صوف كه در سركه‌ى كه در آن كبر و انجير و اسقولوقندريون و تخم كرفس و انيسون مطبوخ باشد تر كرده باشند و تضميد آن به ضماد اشق منقوع در سركه و همه آنچه در علاج طحال مذكور گردد و تمريخ آن به روغن قسط و روغن نارين و از انفع اشيا است و از غذا بر زيرباجات و سكباج لحم حمل كه در آن كبر و دارچينى داخل كرده باشند اقتصار نمايند پس هرگاه مرض طحال زائل شود اين نيز زوال پذيرد . شيخ مىفرمايد كه در جشاى معده ضماد به اكليل الملك و زعفران و مصطكى و بلسان و كندر و مقل و سنبل و قرومانا و مغاث و موم و روغن گل استعمال نمايند كه در جشاى معده ضماد به اكليل الملك و زعفران و مصطكى و بلسان و كندر و مقل و سنبل و قرومانا و مغاث و موم و روغن گل استعمال نمايند و كذلك جميع معالجات مذكوره در اورام صلبه و خصوصاً آنچه در به آب ضعف معده بهر صلابت ذكر كرده شد . و اين ضماد مجرب جالينوس براى اين غرض خوب است بگيرند موم شصت درم علك الانباط و صبر و قنه هر يك سى درم زنجبيل و جاوشير هر يك بست درم روغن سوسن دو صد و چهل درم به دستور مرهم ضماد مرتب سازند . گيلانى گويد كه همچنين مرهم منسوب به جالينوس قوى التحليل براى مثل اين صلابت است و آن مرهم اشق است و ضماد برگ خطمى مطبوخ به آب و به گلاب اولى است . و ايضاً بر معده برگ خطمى سبز تازه بربندند و هر آنچه معالجه بدان از اين امور نمايند بايد كه بر آن مواظبت يك دو ماه كنند بهر آنكه اين جساوت كم علاج قبول كند . خجندى نوشته كه غذا به اغذيهء لطيفه سازند و در رياضات افزايند و تضميد به ضمادات لينه نمايند مثل ضماد متخذ از بابونه و اكليل الملك و مقل و شبت و حلبه و كندر و مصطكى و روغن كنجد و روغن سوسن يا خيرى و كذلك نفع مىكنند صموغ مثل اشق و جاوشير مع صبر و زعفران و شحوم مثل شحم اوزودجاج و مغز ساق بقر و اين طلا نافع است سنبل الطيب