محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
525
اكسير اعظم ( فارسى )
دو توله شربت انار داخل كرده بنوشند . اقوال حذاق : [ حكيم عابد ] حكيم عابد در شرح اسباب مىنويسد كه اين سفوف ساختم و مسمى به سفوف حب الآس نمودم و تجربه كردم و گاهى خطا نكرد حب الآس ده درم طباشير دو درم سماق گلنار انار دانه پودينهى بستانى گل سرخ عود خام صندل سفيد هر يك يك درم باريك سائيده به آب شيرين بخورند كه آن در اول شربت قى قطع كند ان شاء الله تعالى . و جالينوس گفته كه چون به سبب شدت التهاب قى تواتر كند طلاى معده به مبردات كنند و اطراف در آب سرد نهند كه آن فى الحال تسكين قى نمايد . [ مجوسى ] مجوسى گويد كه هرگاه قى در غير وقت بحران باشد و خروج آن كثرت نمايد بايد كه نظر كنند اگر چيزى كه به قى خارج شود مرهى صفرا باشد شربت انار معمول به نعناع در آب سرد بدهند و يا شربت سيب ميخوش ساده به آب تمر هندى مطبوخ به نعناع يا رب ريباس يا رب غوره به گلاب دهند و يا آب به ميخوش و آب انار ميخوش و آب تمر هندى هر واحد يك جزو به نعناع بجوشانند و صاف كرده بر آن قدرى طباشير اندازند كه اين همه قطع قى صفرا مىنمايند و غذا پست گندم به آب انار و پست جو به برف يا كعك سوده به آب سيب بدهند . و اگر آنچه از اين اشيا كه بدهند قى كند بر آن اعادهى مثل او كنند تا آنكه قبول كند . و اگر قوت ضعيف گردد و مماء اللحم متخذ از سينهى ماكيان و بچهى آن مع كمك و آب به و سيب غذا دهند و در آب نوشيدنى طباشير اندازند و تضميد معده به آب به و سيب و صندل و گلاب و كافور و قدرى شك نمايند و اين سفوف بدهند انار دانه حب انبرباريس هر واحد پنج درم ساق سه درم پوست بيرون پسته گل سرخ طباشير هر واحد دو درم ريوند چينى كه با عود خام هر واحد يك نيم درم همه را باريك سائيده دو درم به شربت عود يا به سادهى يا ممسك دهند . و ايضاً پوست بيرون پسته يك جزو مصطكى عود خام هر واحد نيم جزو باريك سائيده به ميبه دهند و اين سفوف زرشك انار دانه هر واحد پنج درم طباشير سماق هر واحد دو درم عود خام مصطكى پوست بيرون پسته هر واحد يك نيم درم نعناع خشك سه درم باريك سائيده به آب به يا آب سيب چاشنى دار بدهند و سفرجل اصفهانى و سيب شامى و امرود بخورند و ادمان شم آن كنند . و اگر طبيعت مع ذلك خشك باشد بايد كه تليين طبيعت به حقنهى لينه يا شياف از خطمى و به ورق و شكر سرخ نمايند و غذا لحوم طائر سهل الانهضام مثل بچهى مرغ و تيهو معمول مصوص به سركه و سداب و كرفس و كشنيز و پودينه و فلفل و زيره و دارچينى با مطنجن شراب بر آن پاشيده و و مبرزى كه و ياد دارچينى و خولنجان و فلفل و مانند آن سازند . و اگر طبع قبض باشد چقندر و اسفاناخ مطيب به سركه وزيت و مرى در آن نعانع بيخته به عمل آرند . و اگر از استعمال اين اشياقى منقطع نگردد و قى مرهى سودا يا مرهى صفرا باشد بايد كه فصد باسليق از دست چپ كنند يا حجامت بر ساقين نمايند يا حاجم بوسفل سره نهند و يا بر اسفل فخذين و پاىها محكم بر بندند و دلك قوى نمايند و اين همه براى جذب ماده به سوى اسفل است پس قى قطع گردد . و اگر بدين تسكين نيابد محاجم ميان كتفين نهند و اين همه به غير شرط و اين سفوف نافع قى صفراوى است عود خام گل سرخ خطبه اشير ساق صندل سفيد مرماحوز پوست بيرون پسته هر واحد سه درم انار دانه ده درم زرشك نعنع خشك هر واحد پنج درم سك يك نيم درم كافور نيم درم باريك سائيده و شربت يك مثقال به آب تمر هندى در گلاب ماليده صاف كرده و يا به آب سيب شامى بدهند و اين در كوزهى خزف رقيق منجر بعود و كافور بنوشند و اين شربت نفع بى قى صفراوى كند آب انار آب سيب آب به هر واحد يك رطل گلاب نيم رطل تمر هندى نيم رطل نعنع باقه در ديگ سنگين انداخته به آتش معتدل بپزند تا ثلث برود بعده عود خام مصطكى سك هر واحد دو درم جريش كوفته و در پارچهى رقيق صره متخلخل بسته در ديگ انداخته بجوشانند تا نصف بماند از آنچه در اول بوده و بر آن شكر طبرز دو يك رطل انداخته بپزند و كف آن بردارند تا به قوام آيد و در ظرفى برداشته عند الحاجت استعمال نمايند و بايد كه نظر كنند اگر بدن ممتلى باشد مسهل صفرا دهند . و اگر دوا در معده نايستند حقنهى اين استعمال كنند و بعد استفراغ بدن ادويهى مقوى معده مسكن قى استعمال نمايند . [ مسيحى ] مسيحى گويد كه اگر غثيان از صفرا باشد كه در معده تولد كند پست انار دانه و پست جوهر دو سرو كرده و طباشير به آب سيب و يا به گلاب بدهند . و اگر غثيان و قى صفرا با قبض طبيعت عارض شود اين حقنه به عمل آرند بابونه بنفشه اخشك خارخسك جو مقشر كوفته سپستان عناب خطمى روغن كنجد فانيذ يا شكر سرخ و مطبوخ آلو و تمر هندى بنوشانند . و اگر طبيعت خشك نباشد رب انار ساده و رب حصرم ساده رب سيب رب ترشحى ترنج ساده رب ريباس ساده بدهند يا اين مطبوخ بگيرند انار دانهى ترش بست درم مصطكى يك درم در يك رطل آب بجوشانند تا نصف بماند و بر آن عود خام سوده يك درم سك جيد يك درم اندازند و بنوشند . و اگر از اين قى منقطع گردد پوست بيرون پسته بجوشانند و به اندكى سك بنوشند . و اگر از اين هم انقطاع نپذيرد آب شكوفهى انگور بدهند . و اگر از اين نيز منقطع نشود مجمجمهى بزرگ تحت معده نزد ناف نهند و غذا اگر تپ باشد مزورهى آب سماق و گشنيز خشك ذريت انفاق بدهند و بدل آب سماق آب غوره يا ترشى ترنج يا آب انار يا آب سيب