كنند و اما كسى كه سفر و ربحر مستقبل به شمال كند و تشنه گردد پس اين عطش دلالت بر حرارت و يبس جميع بدن او نمايد . و اگر ريه‌ى او گرم مىشد و مزاج او متغير مىگردد عطش به استنشاق هواى شمال زائل مىشد چنانچه بقراط و جالينوس گفته كسى كه ريه‌ى او گرم شود و او را از آن عطش به هم رسد استنشاق هواى بارد موافق تر در تسكين عطش از شرب آب سرد است و علاجش لزوم شرب ماء الشعير است و فصد نكنند و امر به دخول حمام و استنقاع بعد خروج آن در آب سرد و بعد تمضض بدان قبل استنشاق نمايند و چون از آب سرد خارج شوند حركت نكنند و سكون اختيار نمايند و خواب كنند كه از اين عطش زائل شود و ترطيب بدن حاصل گردد و از اغذيه بر زيرباجات مبرد چوزه‌ى مرغ به آب حصرم اقتصار ورزند و بعد خروج از حمام امر به تدبين روغن بنفشه يا روغن گل و احتقان به ماء الشعير نمايند و از جماع حذر كنند . و ابو ماهر ذكر نموده كه دوستى سفر در بحر نمود و عطش شديد او را به هم رسيد و سفر او مستقبل به شمال بود و آب دريا هم نخورده بود او را به خوردن چوزهى مرغ و نوشيدن ماء الشعير اشارت كردم باز او را سفرى پيش آمد و چون بعد مدتى به سويم عود نمود و صحت يافته بود از كيفيت شفائى سؤال كردم گفت كه در بلاد خوزستان مردى ايام متوالى مراپيه گوساله‌ى مطبوخ به آب مبرد و مطبوخ به سركه مبرد خورانيد و مرض زائل شد و مستقبل به شمال در سفر به جز محتاج به اغذيه‌ى مبرد و مرطب مىباشد و اما كسى كه در بحر سفر كند و آب او بنوشد و طبيعت منحل گردد بعده عطش او را به هم رسد اين بر افتقار بدن او از رطوبات دلالت مىكند سيما چون طبيعت او به حل عنيف منحل گردد و از آنچه معالجه‌ى او بدان مىكنند لزوم تناول بزرقطونا به جلاب و بارتنگ است پس اگر اسهال زائل شود و عطش باقى ماند اين شربت بياشامند شربت به شربت ريباس شربت سيب شربت غوره مساوى بياميزند و سرد كرده بنوشند و آلو مبرد بخورند و انار مبرد و از سحج تبغريه‌ى امعا تا زوال اسهال بالكليه حفاظت نمايند و حفاظت كبد او به اشياى مبرده‌ى مطفيه تويه مثل فوفل و شياف ماميثا و صندل سفيد و برگ آس و كعك و آب سيب ميخوش و زيره‌ى قصب و حضض و مانند آن نمايند و ارخاى كبد و قواى نكنند و به روغن مس نكنند و مريض از جماع البته حذر كند . و ابو ماهر گفته كه آشاميدن شراب ابيض ممزوج مبرد از انفع اشيا است اگر تپ نباشد . و اگر تپ پيدا شود سواى ماء الشعير و مزورات ندهند . و اگر راكب بحر را بعد شرب آب او عطش و اسهال و يرقان هر سه عارض شوند علاجش آب سويق شعير و مزورات متخذ به سماق و زرشك و انار دانه‌ى ترش هست و چون طبيعت قبض گردد و عطش و يرقان باقى ماند لزوم سكنجبين سفرجلى و بزرقطونا نمايند و چون عطش زائل شود لزوم ماهى تازه‌ى رضراضى مطبوخ به سركه و تقدم بلع از ماهى ها رباى رضراضى مطبوخ به سركه بر نهار هر روز ده عدد از آن نمايند . و اگر يرقان صعب گردد و عطش زوال پذيرد نقل به ادويه‌ى يرقان نمايند به نحوى كه در به آب يرقان مسطور گردد . علاج عطش از خلط مالح و غليظ چون بلغم شور يا خلط يابس شديد الغلظ چون بلغم حصبى و سوداى احتراقى كه در معده جمع شود از آب نيم‌گرم يا به آب گرم و سكنجبين قى كنند و سكنجبين و عسل و مانند آن از مقطعات و ملطفات بلغم تناول نمايند و از غذاى مولد بلغم و اخلاط غليظ مثل هريسه و كله‌پاچه‌ى و فواكه غليظ احتراز سازند و بعد از نضج به مسهل بلغم و حب ايارج تنقيه كنند . و ايضاً اگر احتياج به اسهال گردد ايارج فيقرا بخوراند و آب باديان و آب گرم مع سكنجبين جرعه جرعه بنوشند كه آن بلغم را بگذارد . و اگر احتياج به قوى تر از آن افتد ثوم و زنجبيل و معجون سير بخورند و بعضى متأخرين مىنويسند كه اگر از بلغم شور باشد اول بهر تلطيف و تقطيع بلغم شور سكنجبين ساده گلقند هر يك دو توله بليسانند و بالايش گلاب توله و شربت آلو چهار توله بنوشانند و غذا اسفاناخ و گشنيز سبز تنها و يا در قليه‌ى بز داخل كرده به آب ليمو و يا مقطر ترش كرده دهند تا يك هفته و بروز هشتم به آب سرمق و پالك و هر يك يك نيم پاو سكنجبين ساده پنج توله نوشانيده قى كنانند و به فاصله‌ى سه چهار گهرى مسهل صفرا دهند تا معده پاك گردد بنا بر آلكه بلغم شور حكم صفرا دارد و روز نهم اين تبريد دهند شيره‌ى خرفه و خيارين و مغز تخم كدو هر يك نه ماشه لعاب بهدانه سه ماشه و گلاب و عرق كاسنى و بيد ساده هر يك هفت توله شربت نيلوفر چهار توله اسپغول نه ماشه پاشيده و غذا اسفاناخ با برنج و شله‌ى اسفاناخى دهند و همين نمط سه چهار مسهل داده بنگرند اگر تشنگى اندكى بماند اين حب در دهان دارند كه آن را ببرد مغز بهدانه مغز خيارين مغز تخم كدو خشخاش صندل سفيد طباشير كتيرا سبوس اسپغول مغز تخم پزد به هر يك دو درم زرشك پنج درم به لعاب ريشه خطمى و صمغ عربى سرشته حبها به قدر نخود ساخته پيوسته در دهن دارند . و اگر از بلغم جصى باشد بعد قى به مقيات بلغم و تنقيه به حب ايارج و غيره ماء العسل دادن خيلى مفيد است و همچنين خرپزه‌ى شيرين و عرقيات گرم مثل باديان و بادرنجبويه و خصوصاً به عسل و غذا شورباى مرغ با نان دهند و اين حب در دهن دارند كه فى الفور تشنگى دور كند زنجبيل فلفل گرد قرنفل دارچينى هر يك چهار ماشه