مضمضه كنند و گاهى عنب الثعلب عاقرقرحا گشنيز و خولنجان ميكنند . و اگر درد با جوشش دهان بود گشنيز خشك عنب الثعلب كوكنار گل سرخ هر يك چهار ماشه جوشانيده مضمضه نمايند و فصد مطيات خون به عمل آرند و بعد از زمان مرض نمك فلفل عاقرقرحا و لنجان شب يمانى بريان هر يك دو ماشه سنون بسازند . و اگر گشنيز خشك ماز و پوست خشخاش گلنار بزر البنج عنب الثعلب حب الآس هر واحد دو درم نيم‌كوفته جوشانيده صاف نموده افيون يك ماشه كافور نيم ماشه گلاب بست و چهار درم داخل كرده مضمضه نمايند و در ساعت تسكين درد نمايد . و اگر مضمضه با آب گشنيز سبز آب بارتنگ سبز آب عنب الثعلب سبز لعاب اسپغول آب برگ خرفه و كافور قدرى به عمل آرند جهت درد دندان حار و قلاع مفرط الحراره نيز نفع مىكند و مضمضه پوست درخت سرس پوست درخت كچنال در آب جوشانيده قدرى كته سفيد داخل كرده نيز براى وجع اسنان نافع است و همچنين چهال كيكر ده دام كوكنار دو عدد عردو را جوكوب كرده و در نيم آثار آب بجوشانند هرگاه نصف بماند نيم‌گرم مضمضه نمايند و كذا سكاكائى بجرونتى فوفل هر يك كوفته برگ چمپلى عدس مسلم با برنگ پوست هليله زرد هر يك چهار ماشه جوشانيده مضمضه كردن . و ايضاً بيخ شفتالو برگ چمپلى برگ سپستان هر يك شش ماشه جوشانيده مضمضه نمودن نافع . و اگر پوست انار كزمازج حب الآس گلنار كوكنار هر يك يك جزو پوست درخت توت دو جوشانيده در آب جوشيده سرد كرده مضمضه كنند تسكين درد دندان كند و مواد رديه را از ريختن باز دارد و يا پوست خشخاش اسپند برگ كيت برگ سرد پوست مغيلان پوست انار گلنار زردچوب جوشانيده تمضمض نمايند كه جهت نزله و درد دندان از مجربات والد مرحوم است و مضمضه به سركه كه در آن حب الآس جوشانيده باشند و با با آب عنب الثعلب صرف و كذا اسپغول با سركه آميخته بر دندان نهادن و كذا مضمضه به طبيخ جوز السرو يا پوست درخت مولسرى و يا بيخ آنار و يا پوست به بول و يا پوست درخت سرس و كوكنار يا برگ چمپلى نيز نافع و خائيدن برگ و ساق خرفه و تخم آن مسكن درد دندان حار است و كذا مضمضه به عصاره حماض و يا به طبيخ آن در سركه و كذا زوفاى مطبوخ به سركه نيز مسكن دردست و هليله باريك سائيده ماليدن نيز مفيد و يا سپارى چهاليه بسوزند و با همچند وى تخم خرفه سائيده سنون سازند و يا پهتكرى بريان و مسى مساوى گرفته بمالند و يا چهال نيب چهال به بول شاخ پيا بانسه ريزه ريزه كرده جوش دهند تا آب سوم حصه بماند اول انكباب بر آن نمايند و چون دوا نيم‌گرم بماند مضمضه نمايند و تا دير آب در دهن داشته برتابند . و اگر روغن گل و سركه و مصطكى هر واحد قدرى گرفته باهم جوش دهند و اندكى افيون حل كرده مضمضه نمايند اكثر اقسام درد دندان را مجرب است . اقوال اطبا : [ جرجانى و ايلاقى ] به قول جرجانى و ايلاقى اگر ماده مرض جار باشد مضمضه با آب عنب الثعلب و آب گشنيز و آب برگ بارتنگ در دهن داشتن مفيد . و اگر حرارت مفرط باشد در اين كافور زياده كنند . بالجمله در ابتدا ادويه بارد كه در آن قبض و خشكى معتدل باشد استعمال نمايند و بعد زمانه ابتدا به تدريج ادويه محلله به عمل آرند و ادويه بارده قابضه كه بدان مضمضه كنند مثل آب آس رطب به سركه است و آب برگ زيتون با آب عنب الثعلب و سركه كه در آن برگ آس جوشانيده باشند و آنچه مائل به اعتدال است مثل روغن گل كه در آن مصطكى جوشانيده باند و روغن آس است و چون يك چز روغن گل باده و جزو شراب انگورى بجوشانند تا نصف بماند جيد باشد و چون دره عظيم باشد عاقرقرحا سوده مع كافور بر دندان نهند . و اگر درد افراط كند افيون به روغن گل بپزند و در آن پنبه آلوده بر دندان نهند و يا فلونا نهند بعده تلافى مضر آن به ادويه محلله به تدريج نمايند و ترياق الاسنان نيز بتخدير درد بنشاند و هيچ تدبير در تخدير اسنان بهتر از اين نيست كه برف يا آب سرد كرده بر آن در دهن گيرند و هرگاه نيم‌گرم گردد تجديد آن كرده باشند تا آنكه درد ساكن گردد و گاهى در مرتبه اولى از اين درد درياده مىشود بعده چون اعاده تكرار كرده شود بالكل زائد گردد . و [ حكيم عابد ] حكيم عابد در شرح اسباب خود نيز مينويسد كه چيزى در اين باب مثل اين نيست و چون بتخدير درد ساكن شود و بعد از آن محللات از خارج استعمال نمايند . [ حكيم شريف خان ] حكيم شريف خان در حاشيه كتاب مذكور مينويسد كه استعمال مخدرات بارد با تفعل قوى غير مخلوط به ادويه حاره از خطر خالى نيست بنا بر سرايت نكايت به سوى دماغ و اماتت حرارت غريزى از عضو چندان مىكند كه بعد او استعمال محللات از خارج اصلاح مينمايد . [ انطاكى ] انطاكى گويد كه علاج درد حار دندان اگر ماده در دندان و قريب آن مكمل شده باشد فصد چهار رگ كننده و الا سررو بگشايند بعد از آن تنقيه با آب انارين كنند كه در آن هليله جوشانيده باشند و گاهى نقوع آن مسحوق كافى شود يا با آب تمر هندى و ماء الشعير نمايند و سكنجبين و آب بقله را در اين خاصيت عجيب است بشربت درد . و از مجربات من اين مطبوخ است جو مقشرى درم تخم قرطم پانزده تخم كاسنى و خشخاش مرزنجوش گشنيز خشك عناب هر واحد ده بعد كوفتن بزورد در چهار رطل آب بپزند تا ربع بماند صاف كرده بنوشند . و اگر حاجت بمزيد اسهال بود در آن پانزده درم بكير حل كنند و الا تكرار آن كفايت كند