داشتن از علاج ديگر مستغنى مىسازد . اقوال اطبا : [ شيخ الرئيس ] شيخ الرئيس ميفرمايد كه ادويه صالحه براى قُلاع حار مثل مضغ برگ عليق و مثل عدس به سركه و جميع مخ‌ها به سفرجل مخلوط سازند نافع بود . خصوصاً مخ گوزن و گوساله و سيب قابض و امرود قابض و زعرور و سفرجل و عناب و اطراف انگور و حناى بستانى و آرد عدس و آرد برنج . و قوىتر از آن ذرور مازو و طباشير و گل سُرخ و اقاقيا و مانند آن است . و ماميران را مع قوابض مثل طباشير و گل سرخ و مازو قوت عجيب است در قُلاع . در قلاع شديد المنفعت است . [ صاحب كامل و جامع و خلاصه و طبرى و گيلانى ] صاحب كامل و جامع و خلاصه و طبرى و گيلانى گويند كه در قلاع دموى بعد فصد قيفال به طبيخ هليله و شاهتره و تمر هندى تنقيه كنند . و بعد از آن عِرقَين زير زبان و رگ زير ذقن و چهار رگ گشايند . و به اغذيه محموده از مزوّره معموله به آب انار و عدس يا آب حصرم يا سماقيه غذا سازند . و به آب بارتنگ كه در آن سماق ماليده باشند مضمضه نمايند . و يا به گلاب كه در آن گشنيز خشك و سماق جوشانيده باشند . يا به آبى كه در آن برگ خلاف يا برگ زيتون و گل سرخ جوشانيده باشند به قدرى ربّ توت . و يا به آب گشنيز سبز مع ربّ توت و يا به آب لف انگور به اندكى روغن گُل . و يا به آب عصى الراعى و آب خرفه كه در آن سماق ماليده باشند . و يا به گلاب كه در آن گلنار و كزمازج و گشنيز خشك جوشانيده باشند . يا بگيرند آبى كه در آن پوست انار و آس و گل سُرخ و مازو و عدس مسلم جوشانيده . آب برگ غوسنج يا آب برگ حماض يا آب برگ عليق آميخته باشند . و يا به سركه كه در آن گشنيز خشك و عدس و گل سُرخ و عنب الثعلب جوشانيده باشند . و گشنيز خشك گل سُرخ سماق عدس طباشير گلنار فوفل مساوى كافور ربع واحد كوفته بيخته در دهان پاشند در ابتدا . و ذرور گل سُرخ پنج درم نشاسته تخم خرفه هر يك سه درم زرّ ورد عدس مقشر شكر طبرزد هر كدام چهار درم قاقله زعفران هر كدام دو درم كافور دو دانگ كوفته بيخته بر زبان و دهان ذرور نمودن نيز قلاع حار و بثور را فائده دهد . و يا برود صندل سفيد گل سُرخ زرّ ورد تخم خرفه عدس هر كدام سه درم . سماق گشنيز خشك بريان طباشير هر كدام دو درم . كافور زعفران هر كدام نيم درم كوفته بيخته در دهان بپاشند . و پس از آن گشنيز خشك و سماق در گلاب جوشانيده صاف نموده مضمضه كنند . و ايضاً گل سرخ تخم خرفه هر يك دو درم شياف ماميثا گل قيموليا هر يك نيم درم عدس مقشر گشنيز خشك هر كدام يك درم كافور زعفران هر واحد يك دانگ سوده خشك استعمال نمايند . و گاهى اين ذرور را در آب گشنيز حل كرده مضمضه كناينده مىشود . و يا سماق گل سرخ طباشير تخم خرفه صندل سفيد نشاسته هر كدام چهار درم . عدس مقشر گشنيز خشك هر كدام شش درم . شياف ماميثا حضض مكى كبابه پودينه نهرى هر كدام دو درم . زعفران يك درم كافور نيم درم سائيده به عمل آرند . و چون مرض به انتها رسد به آب عنب الثعلب و آب گشنيز سبز كه در آن حنا جوشانيده باشند مضمضه نمايند . و بعد نضج مرض مرهم سفيد آب با قدرى كافور بر آن گذارند . و در وقت انحطاط به آبى كه در آن اصل السوس و عاقرقرحا و دانه هيل جوشانيده باشند مضمضه كنند . و هرگاه اندر اين قروح تعفّن راه يابد و رائحه كريهه ظاهر شود مضمضه به سركه كه در آن اندكى نوشادر و نمك و شبّ يمانى و امثال آن از ادويه كاويه داخل كرده باشند به دفعات نمايند تا اجزاى فاسد بزدايد و رطوبت خشك نمايد . و اگر از لدغ سركه خوف كنند به جاى او زعفران آميزند . بعده از گل سرخ و سُعد و عدس و برگ آس به سركه پخته مضمضه كنند . و اين اشيا قبض اندك دارند . پس اگر رائحه شدت كند در اشياى قابضه گلنار و مازو سبز و اندكى خرنوب و پوست انار زياده كرده بدان سركه مضمضه نمايند . و هر وقت در دهن گيرند بعده به قلاع نظر كنند اگر نشف رطوبت و ابتداى تختم ظاهر شود صحت يابد . و اگر حدت و ورم بنمايد تبريد او به اين برود نمايند : برگ عنب الثعلب خشك يك جزو گل سرخ طباشير تخم خرفه آرد عدس نشاسته هر واحد دو جزو گشنيز سوخته سماق منقى هر واحد يك جزو مغز بادام مقشر سه جزو كافور از ربع جزو تا يك جز به حسب حاجت ، زيرا كه استعمال كافور مفرط ممنوع است . و اگر قلاع صفراوى باشد در تبريد و ترطيب افزايند . و اسهال به آب تمر هندى و شربت بنفشه نمايند و مبردات بنوشند . و به مزوّرات غذا سازند . و به آب گشنيز يا به آبى كه در آن لفّ كَرم جوشانيده باشند مضمضه نمايند . و هليله و صندل سفيد و بزر ورد و عدس مقشر و گشنيز و طباشير در دهن بپاشند . [ ايلاقى و جرجانى ] ايلاقى و جرجانى گويند كه علاج صفراوى قريب به علاج دموى است . إلا ادويه كه در دهن به كار برند صاحب صفراوى در آن محتاج به ادويه سرد مفرط باشد . در هر دو نوع گرفتن شربت توت در دهن و مضمضه به طبيخ برگ زيتون و برگ حماض و ساق خرفه و زرك يا برگ او نافع است . و كزمازج حنا آرد عدس گلنار طباشير سماق سوده در دهن بپاشند . و در صفراوى صندل و گشنيز خشك و نشاسته و كافور و تخم خرفه زياده كنند . و آب بارتنگ و آب عصى الراعى و آب عدس و كافور و صندل موافق صفراوى است . و مضمضه به طبيخ كزمازج و حب الآس در سركه پخته و سماق و عدس و گل سرخ در گلاب تر كرده نافع است . و اگر بعد مضمضه سوزش يا خشكى دهان افزايد روغن گل در دهن گيرند . و اگر لعاب