پيشتر افتد زيرا كه مانع از نفث در اكثر رقت مواد مىباشد مگر آنكه ماده لزج شديد التشبث بجرم ريه يا شديد الغلظ باشد و شربت زوفا صالح است چون اراده جلاى خلط غليظ محدث سعال كنند در اين وقت او بهتر جالى است و اما خلط رقيق را شربت مذكور صلاحيت ندارد و قوابض قوى مجارى نفس را تنگ ميسازند و ماء الشعير بهتر جامع براى نفث است بنا بر انضاج و تعديل قوام و تغريه و غيره گويند كه سرفه هرچند از بلغم بود اما بى حدت نباشد و اصلاح حدت بمسكنات كنند و سعال كه با اسهال باشد ادويه او مثل نشاسته و صموغ بريان نموده به كار برند و شربت حب الآس و قرص آن و شربت انار و صندل و خشخاش درين حالت مقيد شناسند و جالينوس گويند كه اگر در سرفه ماده غليظ بر آيد تلطيف آن به پودينه و زوفاى خشك كنند . و اگر رقيق باشد تغليظ آن بنشاسته و ارز نمايند . و اگر لزج باشد تقطيع آن به سكنجبين و اشياى حريفه سازند . و اگر بسيار باشد حتى كه مريض از كثرت آن ضعيف گردد استفراغ بدن بدواى مسهل كنند و اهل هند مىنويسند كه اگر كاكراسينگى را كوفته بيخته به آب حب بندند مقدار فلفل و در دهن دارند هرگونه سرفه را نافع است . و ايضا اگر برگ حبه سفيد به قدر ماشه با چند دانه فلفل سياه در آب سائيده صاف نموده به قدر نيم قدح بنوشند جميع اصناف سرفه را زائل سازد و ليكن احتياط آن است كه در سرفه گرم و خشك استعمال نكنند . و صاحب شفاء الاسقام مىنويسد كه استاد من صاحب سعال را امر ميكرد كه بگيرند هر صبح يك انار شيرين و در آن سوراخ كرده شحم او بر آورده روغن بادام در آن ريزند و در خمير گرفته بخاكستر گرم بريان نمايند پس آب او مص كنند و ثفل او اندازند و يا رب السوس در دهن گيرند . و اگر با سعال نفث الدم باشد دم الافوين يك مثقال با نبات پنج درم بدهند و عرق حشيشه السعال هم نافع است و خطمى بجوشانند و آب او سرد كرده عوض آب استعمال نمايند و يا عناب و يا اصل السوس سه درم گاو زبان پرسياوشان هر واحد يك درم در آب بخيسانند و آب از بدل آب خالص بنوشند . و بقراط گفته كه آب باران نفع مىكند سعال را و خصوصا چون اشربه سعال در آن بجوشانند و خوردن مربقدر باقلا سعال خرمن و عسر نفس انتصابى و دجع جنب و صدر را نافع است و خوردن حلتيت مع زردى بيضه نيمبرشت سرفه كهنه را سود ميدهد و بايد كه در سفال تدهين صدر و ما بين كتفين نمايند به روغن بادام شيرين و موم كه در آن مصطكى بر آتش گداخته باشند و از اشياى مالح و حريف و حامض و عنص و هر چه در آن نفخ و قبض باشد مثل سفرجل و بلح اجتناب نمايند . و گويند كه از انجير رطب احتراز كنند . و ايضا ادويه مخشن قصبه ريه مثل كاسنى و گل سرخ و گلقند و هليله در اكثر اقسام سرفه مضر است و تقليل خواب سيما در روز در جميع اقسام سعال خصوصا آنچه صا آنچه از نزله باشد ضرور بايد كرد . و شيخ در قرابادين قانون نوشته كه اين دوا جميع اصناف سرفه را نافع است و انقطاع صوت را اصلاح دهد بگيرند پوست خشخاش مع تخم او ثابت سى و هفت صدور كرفس جبلى مسحوق سه ربع رطل و سعفه منقى و ريوند چينى و گل سرخ و اصل السوس و گلنار هر يك دو توله و يك ماشه پادبالا دارچينى پاو كم دو ماشه سنبل الطيب دو ماشه پاو بالا ادويه را كوفته در آب باران يك قسط پاو بالا خيسانيده سه روز بگذارند بعده به آتش ملايم بپزند تا ثلث آب برودا افشرده صاف نموده صمغ عربى كتيرا هر واحد ربع رطل مركى ثمن رطل رب السوس ربع رطل مصطكى زعفران هر يك ربع درم خوب باريك سائيده به آب مذكور تسقيه نمايند بعده ميفتخيج شش رطل بر آن ريخته بار ديگر به آتش ملايم بپزند تا انعقاد يابد پس در ظرف آبگينه بدادند هر نوع سعال را بدان علاج كنند حيكم فابد نوشته كه اين دوا بتجربه صحيح يافتم . و گويند تدهين مقعد بهر روغنى كه باشد مسكن سعال است بالخاصيه و كذا تدهين سره به روغن بنفشه و يهودى گويد كه چون سرفه شدت كند محجمه بر فقره ثانى نهند و بوس بستن اطراف مفيد نوشته و طبيخ دو اوقيه گاو زبان بشكر نوشيدن مسكن سرفه قوى است فى الحال و پوست اثار شش ماشه بليله چهار ماشه كتيرا صمغ هر واحد دو ماشه به روغن بادام چرب كرده حب ساخته استعمال كردن اكثر انواع سرفه را مجرب است و كذلك مغز بادام و شكر هر واحد يك جزو و مويز نيم جزو مجرب . و اگر از گل پسته و مليله مساوى در آب ادرك حبها به قدر مونگ بسته در دهن نگاه دارند براى اكثر اقسام سرفه مجرب نوشته و اغذيه سعال مزور رشتا و حريره بادام و شكر و مزوره ماش و خبازى و ملوخه و خرفه و گردو و بيضه نيمبرشت و حسوئى كه از گندم و گرسنه و عسل به روغن بادام سازند و حلواى نشاسته و شكر نافع است و كذا خوردن بادام شيرين و عسل و شكر و مغز چلغوزه و پسته و خربزه شيرين و خوردن انجير خشك مع جوزه بادام قاطع سعال مزمن است و كذلك فندق سوده به ماء العسل خوردن سرفه مزمن را