و اگر در سر بخارات غليظ و ردى و طنين باشد مبردات قويه از آن دور دارند و روغن بابونه و سركه به كار برند و تليين طبيعت به حقنه‌هايى كه در آن حشائش ملطفه مثل بابونه و شبت و حلبه و مانند آن بود بايد كرد و جلاب اصل السوس مقشر كوفته سه درم و بنفشه خشك سه درم با شكر سفيد و ترنجبين هر واحد ده درم بنوشانند و غذا مزوره ماش مقشر و نخود مقشر بمغز بادام سازند و دست و پا به آب گرم مطبوخ سبوس گندم بشويند . و اگر با صداع قلق و كرب و اضطراب و زردى چشم باشد آب انار ميخوش به شحم آن افشرده و اندكى گلاب و سركه يا ماء الرائب يعنى آب ترش كه بالاى دوغ آيد بنوشانند و غذا اقسام بوارد دهند و در مساكن بارده نشانند و زير بادكش سرد مبلول به گلاب جلوس نمايند . و آنچه خاص ايشان را نافع بود خوردن آلو خشك و مشمش و حماض و به و امرود است و آنچه مهيج صداع حار است قيام در حمام حار يا آفتاب يا نزديك آتش و دخان و قبض طبيعت و شراب صرف و پياز و گندنا و سير و شهدانج و جرجير و حلبه و شير و حندقوقى و بخور به اشياى گرم مثل كندر و مشك و غاليه و افاويه و صبر و بوهاى بد قوى الرائحه مثل بوى مردار و جلود رطب و گوگرد و قطران و خوردن يا شميدن زعفران است و آنچه مضر دماغ به خاصيت است كرفس و فراخ و غيره است كه در علاج كلى امراض دماغى مذكور شد و شميدن سركه دماغ را نفع دهد و خوردن آن مضر بود . صفت دوائى كه اسهال صفرا به رفق نمايد بگيرند پوست هليله زرد از ده درم تا بيست درم و كوفته در سه رطل آب تر نموده به آتش نرم بحوشانند تا بيك رطل آيد صاف كرده بيست درم شكر طبرزد يا ترنجبين پانزده درم داخل كرده بنوشند . و اگر با صداع سرفه باشد از هليله و مانند آن اجتناب ورزند و اين دو استعمال كنند كه اسهال صفرا به سهولت كند و نفع بخشونت صدر نمايد بگيرند بنفشه پنج درم نيلوفر چار درم عناب سپستان هر يك بست عدد تخم كاسنى سه درم اصل السوس مقشر كوفته سه درم آلو شيرين بست عدد تخم خبازى سه درم و در سه رطل آب بجوشانند تا نصف بماند و شكر يا ترنجبين ده درم و فلوس خيارشنبر ده درم ماليده صاف كرده بنوشد . صفت حبى كه اسهال صفرا و جذب او از دماغ به قوت به غير اضرار به دماغ و تنقيه بدن نمايد : بگيرند بنفشه دو درم سقمونياى خالص مشوى نيم دانگ و دو حبه تربد سفيد مصمغ مجوف محكوك به روغن بادام چرب كرده يك درم رب السوس نيم درم پوست هليله زرد يك درم كوفته بيخته به آب خالص سرشته حبها سازند و اين يك شربت است صبح بخورند و اين حب نيز اسهال صفرا به رفق كند بنفشه يك مثقال شيرخشت يك مثقال سقمونيا مشوى يك دانگ تربد مصمغ يك درم رب السوس يك دانگ سائيده بمغز خيارشنبر سرشته صبح بخورند . و اگر از حب كراهت كنند نيم دانگ سقمونيا مشوى در مثل شربت آلو آميخته بخورانند كه در اسهال صفرا عمل نيك نمايد و تنقيه به قوت و تطفيه كند و شربت اجاص پنجاه درم به نوشيدن صداع حار و حميات گرم و يرقان را نافع بود و كسى را كه محتاج به مسهل قوى نباشد و مطبوخات و حبوبات بدذائقه را قبول باشد نيكو است زيرا كه غثيان و كرب نمىآرد و صفت آن در قول جرجانى گذشت و اين صداع حار را در ساعت تسكين دهد افيون يك طسوج پوست خشخاش يك درم سائيده به آب كاهو طلا كنند و يا تخم كاهو به آب آن سائيده بر سر طلا نمايند و خوردن كاهو بسيار نافع است . صفت حب كه براى سفر مرتب مىسازند بگيرند هليله زرد صد عدد كوفته در ظرف چينى يا شيشه كرده بر آن چندان آب اندازند كه چهار انگشت مضموم بالاى آن باشد و سر ظرف بنده كرده يك دو هفته در آفتاب داشته آبش بگيرند و ديگر آب بر آن هليله ريخته به دستور آب او بگيرند بتكرار تا آنكه در هليله طعم آن باقى نماند پس آن آبها را جمع نموده در آفتاب يا بر آتش ملائم گذارند تا غليظ شود و دست را به روغن بادام چرب نموده حب بسته از چهار درم تا هفت درم بخورند به جلاب كه اين صفرا را به رفق برآرد و نفع مطبوخ هليله بخشد . [ خجندى ] خجندى گويد كه شربت نيلوفر و بنفشه و سكنجبين ساده استعمال كنند اگر با وى سرفه نباشد و شربت خشخاش و خميره بنفشه مع سپستان اگر باسعال بود و تليين طبيعت به ملينات و حقنها كنند نه بقى كه آن مصدوع را شديد الضرر است مگر آنكه به شركت معده باشد و اين مطبوخ نافع است . اگر احتياج تنقيه باشد هليله زرد پنج درم هليله كابلى پنج درم تمر هندى پانزده درم ترنجبين ده درم برسم معهود مرتب ساخته صبح بنوشند و اين شربت آلو مسهل نافع جميع امراض صفراوى است آلو صد عدد تمر هندى سه اوقيه بنفشه دو اوقيه سقمونياى مشوى يك درم زعفران نيم درم تربد يك درم ترنجبين يك رطل قند سفيد يك رطل شربت چهل درم و اين حقنه امراض صفراوى دماغى را بسيار نافع است و به رفق اسهال كند و حرارت پيدا ننمايد سبوس گندم در صره بسته يك قبضه جو مقشر يك قبضه بنفشه سه درم تخم خطمى سه درم عناب بست عدد سپستان بست عدد نيلوفر چهار درم سناى مكى پنج درم در سه رطل آب بپزند تا كم از رطل بماند در آن شكر يا ترنجبين ده درم روغن بنفشه يا كنجد ده درم حل كرده حقنه كنند و اين حقنه تسكين حرارت