ماده را دفع مىنمايند و مابقى را غليظ و متشبث و متحجر ميگردانند و اين باعث هلاكت است پس اگر در حلق و صدر خشونت باشد يا تپ بود ترك نمايند چيزى را كه در آن قبض و خشونت است و به ادويه مزلقه تنقيه كنند و بعد تنقيه تعديل مزاج باشربه و اغذيه مبرده مرطبه و تبريد و ترطيب سر باضمده و سعوطات و غيره كنند بدانچه در علاج امراض دماغى حار ساذج و صداع حار ساذج گذشت و سفوف كشنيز و سفوف بنفشه . و اگر سرفه باشد قرص طباشير كافورى همراه العبه و اشربه مناسبه براى تسكين حرارت بدهند و گلهاى سرد ببويند . و اگر بيدارى و خشكى دماغ اذيت دهد روغنهاى بارد رطب بر سر بمالند و در گوش و بينى چكانند مانند روغن كدوى تازه يا روغن خيار يا بنفشه بادام و يا نيلوفر مفرد يا مركب نموده بر برف سرد كرده و چكانيدن آب برگ كاهو در بينى و يا شير دختران و يا شير خر نيز نافع و از مجربات بعض سلاطين است كه جغرات را در پارچه بسته آويزند تا آب او بچكد پس پشك ميش سائيده آميزند و بر سر ضماد نمايند كه عجيب النفع است . و ايضا سعوط سرطان مطبوخ كه در علاج صداع حار ساذج در قول صاحب كامل گذشت در گوش عليل چكانيدن از مجربات او است و يا افيون كافور بزر البنج مساوى به آب سائيده حبها يا به قدر عدس سازند و يك حب از آن در روغن بنفشه حل كرده در بينى و گوش بچكانند . و اگر عنب الثعلب مع شاخ و برگ و تخم كوفته سه قطره از آب آن در بينى چكانند و بعده چند قطره روغن بنفشه بچكانند در ابراى اين صداع از مجربات رازى است و ضماد آرد جو به گلاب سرشته بر پيشانى و يافوخ نافع و ضماد كاهو به گلاب و يا حنا به سركه سائيده به دستور و همچنين ضماد شياف ماميثا و صندل و گل سرخ مفيد و هنگام شدت درد بر صدغين لازق معمولى بچسبانند و بالايش صفحه باريك اسرب بندند و اين نطول نافع است آب كدو و جراده او كاهو سبز و تخم آن تخم خشخاش پوست آن بنفشه نيلوفر گل بيد و برگ آن شاهسفرم در آب جوشانيده بر سر نطول كنند و بر بخار آن انكباب نمايند و يا بنفشه جو مقشر نيم كوفته اسبغول پوست خشخشاش گل سرخ تخم كاهو برگ بيد مساوى در آب جوشانيده صاف نموده اندك افيون خصوصا هر گاه درد شديد باشد در آن آب گداخته مكرر تنطيل نمايند كه صداع حار مع السهر را نافع است و نطول گلاب و سركه در روغن گل نيز مسكن وجع و حرارت و از افاضل ادويه و بى غائله است . و اگر صداع مع سهر باشد طبيخ خشخاش و آب كاهو زياده كنند . و اگر التهاب بود آب كاهو يا خرفه يا كاسنى و عنب الثعلب افزايند و كماد كه در علاج صداع دموى گذشت بعده تنقيه براى تحليل بقيه مواد در اينجا نيز از مجربات احقر است و غذا ماء الشعير ممزوج به گلاب و آب انارين و ديگر اغذيه بارده كه در علاج صداع حار ساذج و دموى مذكور شد بدهند . اقوال اكابر : [ بعضى متأخرين ] بعضى متأخرين مينويسند كه گل بنفشه تخم كاسنى و خيارين مغز تخم كدو هر يك نه ماشه آلو سياه زردالو هر يك ده عدد تمر هندى چهار توله در گلاب و عرق بيد ساده هر يك نه توله خيسانيده ماليده صاف نموده شربت ليمون كاغذى سه توله داخل كرده بنوشانند و از صندل سفيد و گل بنفشه و كشنيز و كاهو در گلاب سوده ضماد نمايند و از سبوس گندم و بنفشه و نيلوفر و برگ بيد و كنار سبز و نمك هندى هر يك دو مشت جوش كرده صاف نموده پاشويه نمايند و بايد كه پرده ميان روى بيمار و ظرف آب حايل سازند تا بخارات به دماغ نرسد . و اگر احيانا برسد همان زمان غشى احداث نمايد و بمرگ مفاجات بكشد كذا فى ابنيدميا غذا خرفه و پالك كه از انبه خام ترش باشد همراه نان تنك دهند و روز پنجم يا ششم بهر اسهال صفرا اين مطبوخ آلو دهند آلو بخارا پنجاه عدد پوست هليله زرد پوست هليله كابلى برگ سنا هر يك پنج درم تخم كاسنى نيلوفر گل بنفشه مكوه گل سرخ هر يك نه ماشه در گلاب نيم آثار عرق نيلوفر پاو آثار شب خيسانيده صبح جوش دهند كه به نصف رسد ماليده صاف نموده ترنجبين منفرد خيارشنبر هر يك هفت توله گلقند شربت ورد مكرر اهليلجى علوىخانى هر يك چهار توله روغن بادام هفت ماشه اضافه نموده دهند و به جاى آب بر گلاب تنها اكتفا نمايند و وقت شام غذا شله اسفاناخى و خشكه گيلانى به اسفاناخ خورانند و صبح تبريد شيره كاسنى و خيارين هر يك نه ماشه تخم كاهو مقشر پنج ماشه لعاب بهدانه سه ماشه در گلاب و عرق كاسنى و بيد ساده هر يك هفت توله عرق بيد مشك پنج توله برآورده شربت ترنج و يا انارين چار توله داخل كرده سبوس اسبغول نه ماشه خورانيده بنوشانند و همين نمط سه چهار مسهل داده جهت تعديل مزاج اين اطريفل كشنيزى تأليف علوى خان دهند پوست هليله زرد پوست بليله آمله هر يك سه درم كشنيز نصف وزن ادويه بقند سفيد قوام ساخته از دو مثقال تا يك توله با شربت نيلوفر و شربت رنگتره هر يك يك نيم توله عرق كاسنى و نيلوفر هر يك هفت توله به كار برند . و در نسخه اطريفل كشنيزى معمولى پوست هليله كابلى و هليله سياه نيز داخل است و وزن همه مساوى و كشنيز برابر جمله و عوض قند شهد خالص سه وزن همه ادويه است و جهت منع بخارات و رفع درد سر اين سفوف مجرب و از مخترعات راقم است كشنيز سه روز در سركه تر نموده مدبر كنند گل بنفشه گل سرخ هر يك يك نيم توله نمك لاهورى يك نيم توله عصاره زرشك يك توله سفوف ساخته از دو درم تا دو مثقال به آب سرد صبح و شبانگاه بدهند . و اگر بعد از تنقيه دردى باقى ماند روغن كدو و خيار و نيلوفر و شير زنان در بينى چكانند تنها و يا با شير مركب نموده . [ عيسى ] عيسى گويد كه اگر از صفرا باشد به طبيخ هليله و افسنتين و سقمونيا اسهال آورند با آب لبلاب و بنفشه بنوشد . و اگر با صفرا خلط ديگر غليظ باشد حب صبر و شبيار يا نقوع صبر تنها نوشند و آن اين است كه در آب