اگر با حرارت مزاج جميع بدن باشد . [ گيلانى ] گيلانى گويد بايد كه در علاج صداع حادث از سوء مزاج حار ساذج نظر كنند در نبض و قاروره پس اگر از حالت طبيعى تغير فاحش هر دو كرده باشند اين بر مشاركت بدن دلالت كند و در اين هنگام گشادن فصد سزاوار است و جلاب به لعاب اسبغول يا شيرهء تخم خرفه و سكنجبين به آب سرد بنوشانند و استعمال روغن گل بر برف سرد كرده بر يافوخ و خصوصاً بعد حلق آن تبريد رأس و منع تصاعد بخار به سوى سر مىكند و از مبردات مثل صندل و كافور و گلاب لخلخه ساخته ببويانند و گاهى استعمال مخدرات مثل افيون و لفاح ميكنند چون صداع شديد باشد و مريض برداشت او نكند . و اگر به اين حد نباشد استعمال آن جايز نيست زيرا كه در آن تبليد ماده و اضرار بحواس و ذهن است و برگ كدو و كاهو تر و تخم خشخاش و پوست آن و گل آن و گل شاهسفرم و برگ بيد و ديگر ادويه كه در قول مسيحى گذشت همه يا آنچه بهم رسد به دستور در ظرف سربند كرده خوب جوشانيده انكباب نمايند و لخلخهء بارد استعمال فرمايند مثلًا بگيرند روغن بنفشه و گلاب هر واحد يك جزو سركهء تند ربع جزو و در شيشه حركت دهند . و اگر خواهند آب كاهو تر و آب گشنيز و آب كدو و اندك كافور در آن افزايند و شمومات بارده مثل گل سرخ و غيره كه در قول مسيحى مسطور شد و فواكه بارده و گلهاى آن بوئيدن نافع بود و از آنچه بخارات حاره را كه در سر متولد شوند تحليل كند و تبديل مزاج ردى او به سوى جيد نمايد استحمام بسيار و ريختن آب گرم بر سر است ليكن بسيار ريختن آن صداع حار بلاماده را نفع مىكند و قليل ضرر مىرساند و سعوط روغن لبوب سبعه به قدر نيم درم به غايت نافع و براى منع ابخرهء حاره شرب بزرقطونا به شكر و جلاب و مص انار و سيب و به و امرود كه هر واحد ميخوش باشد و شرب پست گندم مغسول بدفعات بعده ببرف يا يخ سرد كرده و اندك شكر بر آن انداخته مفيد است و غذا كشك شعير بشيرهء مغز بادام و اسفيدباج اگر سرفه باشد يا به آب غوره يا سماق يا زرشك اگر ترشى خواهند . و اگر قبض باشد آلو و تمر هندى يا خوبانى خشك بدهند و در طعام گشنيز خشك يا تر داخل كنند و شيرهء تخم خشخاش و تخم خرفه و پست جو بر برف يا يخ سرد كرده نافع است . [ بعضى متأخرين ] بعضى متأخرين مينويسند كه در صداع حار ساذج اول بهر تبريد مزاج شربت ليموى كاغذى و يا نيلوفر و يا به نصف وزن آن سكنجبين ساده آميخته به قدر چهار توله در عرق بيد ساده و كاسنى و نيلوفر و گلاب هر يك پنج توله داخل كرده بنوشانند و از صندل سفيد چار ماشه و برگ بيد سبز و برگ گلاب و گشنيز سبز سوده بر پيشانى و صدغين ضماد نمايند و وقت ظهر تمر هندى چار توله در آب هندوانه پاور آثار ماليده سكنجبين ساده دو توله داخل كرده بدهند و لخلخه از گلاب كهنه و سركه و آب گشنيز سبز و عرق بيدمشك هر واحد يك توله صندل سفيد هفت ماشه كافور يك ماشه آميخته به كار برند و ضماد اوراق كه در قول ايلاقى گذشت هر واحد نيم دسته گرفته به گلاب و سركه كهنه و روغن گل هر واحد يك توله به كار برند و چون گرم شود ديگر خنك بر مقدم سر بنهند و آنجا كه خواب كم باشد سركه را از ضماد و لخلخه دور كنند و به جاى آن روغن كاهو و خشخاش به عمل آرند و بعد از سه روز كه مرض اندر انحطاط افتد روغن بابونه اضافه نمايند و ادويه بارده به مقدار حاجت به كار برند . و در صداعى كه از حرارت آفتاب باشد و آن را صداع احتراقى ميگويند لعاب اسپغول چهار ماشه به آب انار ترش هفت توله و يا جلاب شكر خام كه به گلاب و عرق بيد مشك ساخته باشند از مجربات است و همچنين ضماد برگ حنا و گل مهندى كه در موسم بر شكال مىرويد در آب برگ كاسنى سبز يا عرق آن سوده و گل حناى باغى و برگ آن همين اثر را دارد و سواى علاج مذكور در تعديل و تبريد هواى خانه و غذا و آب و سكون در مساكن بارده مطيبه به مثل صندل و كافور و گل نيلوفر و بنفشه و بيد مشك و سيب و به و گلاب و عرق بيد مشك و مانند آن و پاشيدن آب سرد در خانه و نشستن نزديك آب و بوئيدن گلهاى سرد خوشبو توجه زياده دارند و چون از اين تدبير زائل نگردد از استعمال ملينات و مسهلات چاره نبود و به جهت آنكه چون حرارت عارض از احتراق شمس به زودى زائل نگشت و در اخلاط تأثير نمود آن را متغير و متعفن ميگرداند و سوء مزاج مادى بهم مىرسد و محتاج به تنقيه مىگردد . علاج صداع بارد ساذج و سوء مزاج بارد مصدع نيز يا از اسباب خارجيه بود مانند ملاقات هواى شديد البرد يا مجاورت برف و يخ يا فرود آمدن در آب بارد يا آب چشمه‌هاى گرم و اين نوع را صداع خبطه مىنامند و مول بزكام مىگردد و يا اسباب داخليه باشد مثل آشاميدن آب بسيار سرد تنها يا بر فواكه رطبه و خوردن اغذيه بارده رطبه مثل جغرات و يا تناول دواى بارد و مانند اينها پس هرچه در علاج امراض دماغى بارد ساذج مذكور شد به عمل آرند و نوشيدن شربت اسطوخودوس دو توله به آب گرم يا به عرق باديان و گاو زبان هر يك ده توله و يا طبيخ اصل السوس باديان تخم كرفس در عرق بادرنجبويه باضافه عسل نيز مفيد است و كذا قرنفل سه ماشه در گلاب نيم پاو جوشانيده قند سفيد دو توله داخل كرده نوشيدن نافع و مغلى حلو يا مغلى منضج نيز مفيد و آشاميدن مطبوخ باديان دو درم اصل السوس مقشر نيم‌كوفته