غذا سازند . و جالينوس در كتاب ادويهء مركبه گفته كه صداع عارض از گرمى آفتاب يا سردى هوا اگر در علاجش مبادرت نمايند به سهولت ساكن شود . و اگر بگذارند حتى كه مدت او دراز گردد زوال او مشكل است . و اگر صداع از تناول اغذيه يا ادويهء حاره حادث شود بايد كه مبادرت به فصد نمايند و مقدار حاجت خون برآرند و جلاب به لعاب اسبغول و شيرهء تخم خرفه بدهند و بصندل و گلاب و كافور ضماد نمايند و بنفشهء تر و نيلوفر ببويند و سائر تدبير مذكور به عمل آرند . و اگر صداع از حرارت مفرد متحرك از داخل بدن افتد تطفيه و تبريد مذكور استعمال نمايند و گل سرخ بنفشه نيلوفر خطمى آرد جو هر واحد سه درم صندل پوست خشخاش تخم كاهو هر واحد دو درم اكليل الملك يك نيم درم باريك سوده به آب خيار و آب كاهو و اندكى از روغن گل و سركه آميخته بر موضع الم رأس ضماد كنند . و ايضا آرد جو خطمى بابونه اكليل الملك تخم كاهو پوست خشخاش بنفشه نيلوفر هر واحد سه جزو بزر البنج يك نيم جزو اقاقيا دو جزو زعفران سدس و نيم سدس جزو همه را باريك سائيده به آب خرفه يا آب حى العالم يا آب كاهو يا آب كدو بسرشند . ايضاً براى صداع حار پوست خشخاش و برگ آن خطمى آرد جو هر واحد چهار درم پوست بيخ لفاح بزر البنج تخم كاهو هر واحد سه درم افيون دو درم باريك سائيده به سركه سرشته بر موضع ضماد كنند و يا بر كاغذ طلا كرده بر صدغين و ديگر موضع از سر ضماد نمايند . و ايضا پوست جو و بزرقطونا به آب خرفه يا آب كاهو يا آب خيار سرشته ضماد كنند . و هرگاه شدت صداع بدرجه بود كه بر آن صبر نتوان كرد اين ضماد نمايند صندل سفيد يك درم انزروت مثل او افيون دو دانگ به آب كاهو و آب گشنيز و آب حى العالم سرشته بر موضع ضماد كنند و بر صدغين صفحهء رصاص نهند تا شريان ثقيل گردد . و ايضا گلاب و آب خرفه و آب حى العالم و آب كاهو و آب گشنيز و آب كاسنى و آب خيار و آب كدو و آب بارتنگ و آب بيد هركدام از اين آبها كه ميسر شود جمع كرده روغن گل و گلاب آميزند و در آن كمى كافور حل كرده پارچهء كتان بدان آلوده بر صدغين گذارند و چون گرم شود تبديل نمايند و گلاب و سركه كه در آن اندك افيون گداخته باشند ببويند و يا به وزن يك حبه كافور و مثل آن افيون به روغن نيلوفر يا روغن بنفشه و شير دختران حل كرده سعوط نمايند . و نيلوفر و گل سرخ و غيره كه در قول مسيحى گذشت ببويند و به آبى كه در آن بنفشه و گل سرخ پخته باشند نشوق كنند پس اگر ساكن نشود اين سعوط به عمل آرند آب خرفه يا كاهو و كدو و حى العالم از پارچه صاف نموده برآن اندك روغن گل و روغن نيلوفر معمول از مغز كدو يا روغن او انداخته به قدر حاجت سعوط نمايند . و ايضا آب حى العالم و جراده كدو و آب خيار هر واحد يك جزء و روغن نيلوفر نيم جزء و طباشير سدس جزء و شير دختران مساوى همه اندك كافور در آن حل كرده سعوط نمايند به قدر حاجت و اين سعوط قوى النفع است بگيرند سرطان نهرى و خوب كوفته به آب مهرا پخته صاف كنند و به اندك روغن تخم كدو و يا روغن نيلوفر يا روغن بنفشه آميخته به قدر حاجت در بينى چكانند . و ايضا طباشير سگ هر واحد نيم درم افيون نشاسته هر واحد يك دانگ همه را سوده به آب مثل عدس حب‌ها سازند و از يك حب در روغن گل و آب حى العالم حل كرده سعوط نمايند و بايد كه ساقين به عصابه بربندند و پاى در آب گرم نهند و از حركت و كلام و غضب و آواز شديد منع كنند و از اغذيهء حاره و البان اجتناب نمايند و امر به خواب و سكون و آرام فرمايند و ماء الشعير به جلاب بدهند و جلاب و سكنجبين ساده و يا آب تمر هندى به جلاب و يا بزرقطونا و تخم خرفه به جلاب و آب انار بنوشانند و از ادويهء نافعه در اين صداع خورانيدن دو درم گشنيز خشك سوده به جلاب و آب سرد است و غذا مزوره كدو و ماش به آب انار و آب غوره و اسفاناخ و بيخ كاهو و بقلهء يمانى به روغن بادام و گشنيز خشك و تر و ماهى هاربى در ضراضى سازند . و اگر قوت ضعيف باشد و تب نبود چوزهء مرغ و تيهو و مانند آن خورانند و از فواكه انار و شفتالو و به و توت و آلو و شاه‌لوج بر برف سرد كرده بدهند اگر زمانهء تابستان باشد . [ طبرى ] طبرى گويد كه اگر صداع از احتراق شمس باشد مريض را بحمام نشانند چندانكه عرق نكند و امر بجلوس در خانه كنند كه در آنجا پارچه‌ها از بدن دور ميكنند و آن را مسلخ ميگويند تا هواى آن موضع را استنشاقف نمايد و بر بدن او آب نيم‌گرم مكرر ريخته از حمام برآورند پس بر دست و پاى او آب سرد بريزند . چنانچه كه بقراط گفته كه ريختن آب سرد بعد خروج از حمام يا بعد رياضت عنيفه بر اطراف ترطيب مزاج دماغ مىكند بعده به مكانى كه در آن باد سرد آيد و برگ بيد و گل نيلوفر و بنفشه و برم يعنى گل مغيلان فرش كرده باشند ببرند و پيش او از فواكه نبق و بطيخ رقى و سيب مز مقطع در گلاب مخلوط بصندل سفيد و اندك كافور نهند و شاهسفرم ببرف سرد كرده و بر آن گلاب و اندك كافور پاشيده ببويند و بايد كه غذاى او بقول رطب و مغز خيار و كشوث رطب و كاسنى به سركه باشد . و اگر صداع منحل نشود سركه كه اندران آب برگ بزرقطونا آميخته باشند ببويانند و بر سر ريزند و بگيرند آب خيار و آب جرادهء كدو و آب برگ بيد و آب برگ اسبغول و جمع كنند . و اگر آب برگ ماميثا يا آب گل آن يافته شود نيز آميزند بعده لعاب اسبغول آميخته و اندك سركه بر آن ريخته حركت دهند تا يك ذات شود بعد از آن اندك روغن گل بر آن ريخته قدرى از آن بر سر ريزند و نديدم كسى را كه صداع از گرمى آفتاب باشد و بدين آب علاج كرده شود