علاج امراض دماغى حار ساذج و حار يابس ساذج و حار رطب ساذج و آن صداع و سرسام غير حقيقى و سهر و دوار است و سبب سوء مزاج حار حرارت خارجى مثل گرمى آتش و آفتاب و حمام و شم افاويه بود و يا حرارت داخلى مثل تناول مسخنات و تأخير غذا از وقت معتاد و شدت جوع و غضب . بالجمله تبريد و ترطيب هواى خانه به آب و خوشبوهاى سرد نمايند و تبريد دهند و سعوط و نشوق و قطور و شموم و ضماد و طلا و لخلخهء بارد به عمل آرند و شاخها در ساق و كف پا كشند و پاشويهء بارد و انكباب و نطول استعمال كنند و بايد كه در تراكيب مذكوره به قَول شيخ بقول بارده مثل كاهو و خرفه و جرادهء كدو و برگ بيد و برگ نيلوفر و عنب الثعلب و عصار الراعى و حى العالم و ماء الخيار و ماء القرع و مانند آن و روغنهاى سرد مانند روغن گل و خلاف و روغن نيلوفر و بنفشه به كار برند و بهترين از اين همه روغن گل و روغن كدو و روغن كاهو و روغن خشخاش است و از اين تجاوز نكنند به سوى ادويهء كه در آن تخدير و اخما و روح باشد مگر نزد ضرورت شديد از افراط حرارت و طغيان صفرا و هيجان آن و خوف ورم حار چنانچه گاهى روغن بزر البنج هنگام شدت وجع استعمال ميكنند و استعمال سركهء بسيار تند و سركه خمر در اطليه و غيره به سبب حدت و كمال نفوذ ضرر دارد و روغن گل كهنه كه يك سال بر آن گذشته باشد نيز استعمال نكنند و از استعمال اضمده و اطليه بارده بر مؤخر سر كه منشاى اعصاب است اجتناب نمايند تا منابت اعصاب را فاسد نكند و اثر آن بر دماغ هم به وجه اتم نميرسد . و هرگاه ضماد گرم شود تبديل آن نمايند و ضماد بر پيشانى يا بر يافوخ استعمال كنند و نيز از جملهء اطليهء نافعه لعاب اسبغول به سركه و آب گشنيز و برگ آن است و از جمله معالجات نافعه بوييدن اشياى خوشبوى بارد است و سعوط روغنها و عصارات مسطوره و فرش نمودن بقول و اوراق مذكوره در مسكن مريض و نشستن در خانه خنك كه در آن شاخهاى اشجار مبرده نشانيده باشند و بوئيدن و نزديك خود داشتن فواكه بارده و برف و آب عميق نفع مىكند و از حركات بدنى و نفسانى و گردانيدن حدقه در ملامح و نظر به سوى اشياى روشن و استماع آواز سخت و بلند منع كنند و غذاى بارد دهند مثل نبوماش و جو مقشر و اسفاناج و قطف و طفثيل و مانند آن . و اگر با حرارت يبوست نباشد بلكه رطوبت ساذج بلاماده باشد و اين در كمال قلت و ندرت است در امراض دماغ بايد كه در اطليه آبهاى فواكه كه در آن قبضى باشد داخل نمايند و لا سيما در ابتداى اورام حاره . و به قول انطاكى بهترين چيزها كه بدان تبريد دماغ كنند طلا بخطمى و برادهء عاج و بقس و آرد جو و حنا و آب گشنيز و عنب الثعلب و حى العالم است و شرب مرزنجوش بگشنيز و امرود و شربت خشخاش بماء الشعير . و گويند كه عوض آب بر گلاب و آب انار شيرين و جلاب قندى خام معمول به گلاب اختصار كنند و يا گلاب و آب سرد بالمناصفه اندك اندك بدهند و كذا آب هندوانه و خيار و كدو بدهند و از روائح حاره ذى عطريت چون زعفران و سليخه و تخم كرفس و حمابا و مانند اينها از افاويه ديگر اجتناب لازم دارند و همچنين از طعامهاى گرم و سرد بخارانگيز مثل عدس و بادنجان و گوشت گاوميش و شتر و كرنب و غيره . و تراشيدن موى سر و دوشيدن شير بز بر آن خيلى مفيد است و همچنين انداختن شير دختران در بينى و گوش و ماليدن آن بر كفهاى دست و پا و بر يافوخ به شرطى كه تب و نزله نباشد . طريق استعمال ادويهء تبريد دماغ لعاب بهدانه سه ماشه شيرهء تخم كاهو مقشر شيرهء مغز تخم تربوز هر يك هفت ماشه در آب يا عرقيات برآورده شربت نيلوفر يا شربت بنفشه دو توله يا نبات سفيد يك نيم توله داخل كرده بنوشند . و اگر حرارت زياده باشد شيرهء تخم خيارين يا شيرهء مغز تخم كدو اضافه كنند . و اگر ابخره زياده بود شيرهء گشنيز خشك شيرهء تخم خشخاش زياده نمايند . و اگر حرارت قلب هم معلوم شود شيرهء تخم خرفه افزايند و شربت انار و عرق بيد ساده عوض شربت نيلوفر آميزند بالجمله اگر حرارت در كمال شدت باشد شيرهء به زور مذكوره در عرقيات بارد رطب مثل عرق نيلوفر و بيد گلاب و بيدمشك به جاى آب برآورند و بعض لعابات سردتر مانند لعاب بزرقطونا داخل نمايند و شربت آلو يا شربت تمر هندى يا شربت حماض يا شربت ليمو مناسب حال افزايند . طريق استعمال ادويهء سعوط و نشوق و قطور شير بز فقط يا شير دختر صرف در گوش و بينى چكانند يا مغز تخم تربوز در آب سائيده در گوش و بينى چكانند يا كافور در روغن گل حل كرده در بينى چكانند يا شير دختر در روغن بنفشه سعوط كنند يا روغن بنفشه و روغن نيلوفر و روغن كدو مساوى و شير دختر برابر همه خوب آميخته به كار برند و يا آب كاهو روغن نيلوفر هر يك يك جزو شير دختر دو جزو بهم آميخته سعوط