هر يك بست عدد در يك نيم آثار آب بپزند تا به نيم رطل آيد شيرخشت و ترنجبين و خيارشنبر هر يك ده درم در آن ماليده صاف نموده بنوشند و غذا در آخر روز ماء الشعير دهند . چون هذيان و اختلاط عقل عارض شود لخلخه بارد مقوى دماغ مثل صندلين و گلاب و آب خيار و سركه كهنه و شير زنان و روغن گل سازند و اطراف به آب گرم و مطبوخ بنفشه و سبوس و خطمى و اندكى نمك طعام بمالند و جراده كدو و خيار بر سر نهند و رياحين بارده مثل بنفشه تر و گل خشخاش و نيلوفر و سيب و گل كدو و برگ آن ببويانند و برگ بيد تازه فرش كنند و گلاب پاشيده بر آن خواب كنند و تفكه از آلو شيرين مقشر ملوث بشكر سفيد سازند و آب تربز پنجاه مثقال بشكر سفيد ده درم و يا آب خيار كوفته افشرده بنوشانند و نوشيدن لعاب اسبغول به جلاب نفع بليغ دارد . و اگر از صفرا باشد علاجش صرف عنايت به تبريد سر و ترطيب آن و ريختن روغن گل و سركه بر سر بسيار و تغريق رأس به روغن بنفشه و روغن گل و روغن كدو بهر تقويت دماغ و عدم قبول آن ماده را و اسهال طبيعت به ماء الفواكه و مطبوخ آن و آب نقوع مشمش و آب انارين معصورين به شحم آنها و نوشانيدن جلاب هر صباح از تمر هندى ده درم تخم كاسنى سه درم عناب و آلو هر واحد بست عدد و شكر سفيد ده درم و ترنجبين پانزده درم و اقتصار از هر غذا بر ماء الشعير مطبوخ در آن خشخاش و بنفشه و عناب و سپستان است و شربت بنفشه و خميره بنفشه و شربت خشخاش هر كدام از اينها كه بنوشند نافع است و لخلخه بارد كه در دموى گذشت استعمال نمايند . و جراده كدو و خيار و كاهو و عنب الثعلب سبز بر سر نهند و بر فرش مصندل و برگ بيد مبلول به گلاب خواب كردن نافع بود و اين حقنه در سرسام صفراوى بسيار نافع است زيرا كه اسهال به رفق كند و حرارت پيدا نكند بلكه تسكين آن نمايد . و ايضا در حميات حاده چون طبيعت قبض باشد استعمال نمايند بگيرند سبوس گندم در صره بسته و تخم خطمى و جو مقشر كوفته هر واحد يك كف عناب و سپستان هر يك بست عدد نيلوفر چهار درم سناى پنج درم و در چهار رطل آب بجوشانند تا يك نيم رطل بماند و در آن ده درم شكر سفيد حل كنند و ده درم روغن بنفشه بر آن ريخته حقنه نمايند و اين حقنه ديگر تطفيه حرارت غريبه بسيار كند و تسكين عطش و لهيب نمايد بگيرند آب كشك جو دو اوقيه لعاب اسبغول و روغن بادام شيرين و روغن كدو هر يك اوقيه و خوب بهم زده بدان حقنه كنند كه اين تطفيه عجيب لهيب و حمى و سرسام و احوال آن نمايد و در سرسام صفراوى اسهال مشكل بود بهر آنكه ماده در اين وقت به سوى سر صاعد باشد . [ بقراط ] و بقراط گفته كه سرسام بجميع اجناس خود قتال است و در حميات حاده چون مريض از روشنى نفرت كند و در سر وجع دائم و ثقل يابد بحدوث سرسام تيقن نمايند . [ خجندى ] خجندى گويد كه در سرسام دموى فصد قيفال و اخراج خون به قدر قوت و تليين طبيعت به آب فواكه مثل تمر هندى و شربت آلو و نيلوفر و عناب كنند و لخالخ و شمومات به عمل آرند و از اغذيه ماء الشعير محمض به آب انار دهند اگر سرفه نباشد و الا جلاب از عناب و سپستان و نيلوفر و خميره بنفشه و مانند آن بدهند . و اگر با وى سهر بود به شربت خشخاش و از اغذيه ماش به مغز بادام شيرين يا ماء الشعير به مغز بادام و تليين طبيعت به حقنه‌هاى لينه به مسهلات مشروبه سهل مثل شيرخشت و ترنجبين و تمر هندى و روز پنجم و يا در هشتم كنند و اين مطبوخ نافع اين علت است و نسخه آن همان است كه در قول ابن الياس گذشت ليكن در اينجا وزن بنفشه سه درم و نيلوفر دو درم و كاسنى دو درم است و روغن بادام شيرين يك درم عوض عناب و سپستان نوشته . و در صفراوى هر صبح شربت نيلوفر و بنفشه دهند و براى تليين شربت تمر هندى و عناب و بنفشه نوشانند . و اگر حرارت بسيار قوى باشد اين قرص كافور دهند بنفشه نيلوفر طباشير گل سرخ تخم خرفه تخم كاسنى هر يك سه درم مغز تخم خرپزه و مغز تخم خيارين مغز تخم كدو هر يك پنج درم رب السوس دو درم صندل سفيد سه درم كافور ربع درم زعفران ثلث درم همه را كوفته بيخته قرص سازند شربتى دو درم و اين حقنه نافع است بنفشه خشك يك كف سنا سه درم ترنجبين ده درم باقى همان است كه در قول ابن الياس گذشت . و نوشته كه در سه رطل آب بپزند تا يك رطل بماند . [ ابن هبة الله ] ابن هبة الله گويد كه اگر ورم حادث از خون باشد مبادرت به فصد قبل استحكام مرض كنند . و اگر فصد دست ممكن نبود رگ پيشانى و بينى گشايند و اخراج خون مقدار حاجت بيكدفعه نمايند و ماء الشعير مطبوخ بعناب بنوشانند و آب انار بدهند و تعديل طبع به آب تمر هندى و شربت بنفشه و نيلوفر يا شربت ورد كنند . و اگر طبع سخت قبض باشد شربت آلو و خيارشنبر به آب تمر هندى و شربت عناب دهند . و اگر تشنگى بسيار باشد تكثير مبردات نمايند و اجازت شرب آب سرد ندهند بعد از آن قصد تقويت سر به روغن گل مضروب به سركه و يا سركه و گلاب كنند و بر پيشانى صندل و گلاب و كافور طلا نمايند . و اگر از مشروبات اسهال نشود حقنه لين به عمل آرند . و اگر مريض قريب به منتها رسد و بيخوابى شديد و اختلاط عظيم باشد نطول منوم كه در ذيل علاج گذشت بر سر ريزند . و اگر بدن ممتلى باشد