سوده نافع است . و برگ حاج افشرده آب او سه قطره بر نهار در بينى چكانيدن و بعد ساعتى روغن بنفشه انداختن و شورباى چرب نوشيدن به زعم قومى شديد النفع است . و كذا زهره نر گاو سرخ سه درم كافور نيم درم سعوط كردن و شموم مقوى رأس و قاطع صداع سوداوى عنبر عود هندى هر يك دو درم مشك زعفران هر يك يك دانگ صندل سه درم است و كذا مشك ساذج نمام مرزنجوش سداب مخلوط كرده ببويند و بوئيدن نرگس و ريحان و عنبر و مشك نيز مفيد بود . و نطول بطيخ بابونه اكليل الملك صعتر شيح ارمنى گاو زبان برگ چقندر سبوس گندم به عمل آرند و انكباب بر آن و تضميد بثفل آن نمايند كه بعد تنقيه تام براى تعديل مزاج مفيد . و اگر سر حمل و اطراف آن و بابونه اكليل الملك حلبه شبت هر يك يك كف در پنج سير آب بپزند كه نصف بماند سر به بخار او دارند و بعده صاف كرده بر سر ريزند نافع بود . و گويند كه اگر بيخوابى باشد روغن شبت بر سر ريزند و در بينى و گوش چكانند و غذا شورباى ماكيان فربه و تيهو و دراج همراه نخود پخته و ديگر اغذيه لطيفه چون گوشت حلوان و چوزه مرغ و كنجشك و كبك ساده يا با چقندر و گزر و مصالح گرم و روغن بادام پخته و بيضه نيمبرشت و حلواى خشخاش تناول نمايند و بعد غذا بهر تجويد هضم حوارشات معتدل مفرح بخورند و خواب بر دست چپ نمايند و از اغذيه مولد سودا مثل فطر و بادنجان و گوشت گاو و گوشت خشك كرده و پنير كهنه و عدس و سركه كهنه و باقلا و كرنب اجتناب ضرورى است . اقوال اطبا : [ بعضى متأخرين ] بعضى متأخرين مىنويسند كه اولا به مطبوخ افتيمون فواكهى علوى خان نضج ماده نمايند . و بعد نضج سناى مكى يك نيم توله هليله سياه يك توله خيارشنبر ترنجبين هر يك شش توله داخل كرده ريوند خطائى هفت ماشه سرداو نموده روغن بادام هفت ماشه افزوده با حب لاجورد و يا حب افتيمون تنقيه كنند و صبح تبريد از آمله مربى يك عدد شسته لاجورد مغسول و طباشير هر واحد يك ماشه سوده آميخته ورق نقره يك عدد پيچيده بخورند و لعاب گاو زبان پنج ماشه شيره تخم كاسنى و مغز تخم كدو و مغز تخم پز و به هر يك هفت ماشه گلاب بيدمشك هر يك پنج توله عرق گاو زبان شش توله برآورده شربت گاو زبان و سيب هر يك يك نيم توله تخم فرنجمشك پنج ماشه پاشيده به عمل آرند . و بعد تنقيه جهت تعديل مزاج اطريفل شاهتره علوى خان و اطريفل افتيمونى ايشان و سعوط از روغن بنفشه و خشخاش و كاهو و شير بز وزن و لخلخه از روغن بنفشه و كاهو و آب هميشه بهار هر يك يك توله عطر گلاب چهار ماشه و ضماد از حضض مكى و تخم كاهو و صندل سفيد و برگ كشنيز هر يك سه ماشه در روغن ياسمين و روغن گل سوده و خميره مرواريد همراه عرق شير به كار برند . و اگر درد باقى ماند ماء الجبن نوشانند و به علاج ماليخوليا پردازند . [ مسيحى ] مسيحى گويد كه اگر ماده سودا باشد به هليله سياه و افتيمون و غاريقون و نمك هندى و بسفائج و خربق سياه و حجر ارمنى اسهال آورند و باقى تدبير همان است كه در صداع بلغمى مسطور شد . و در صداع بارد عارض عقب امراض سوداوى بايد كه پيه بط بگدازند و اندكى جندبيدستر در آن حل كرده سعوط كنند و يا قدرى آب مرزنجوش باندكى روغن بنفشه و شير دختران يا روغن مغز تخم كدو و يا سفيده بيضه رقيق آميخته سعوط كنند و در گوش چكانند . [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه در صداع بارد بماده سوداويه واجب است كه آنچه در علاج امراض دماغى سوداوى گذشت به حسب آن عمل نمايند از فصد اگر احتياج آن باشد به سبب بودن خون غالب و فاسد و تنقيه بدرجات آن بعد انضاجات مفصله بعد از آن تبديل مزاج به طريق مذكور و استعمال مولدات خون محمود لطيف رطب رقيق و از چيزى كه آن را بسيار فائده مىكند حب قرنفل است و در اينجا نيز آنچه اركاغانيس در به آب فصد كاهل گفته و آن را ذكر كرديم ياد دارند . [ مجوسى ] مجوسى گويد كه اگر صداع از ماده سودا يا بلغم و سودا باشد مطبوخ غاريقون بنوشند و روغن بنفشه مخلوط به روغن سوسن و يا روغن نيلوفر به اندك روغن نرگس و روغن مرزنجوش نشوق نمايند و آب مطبوخ نيلوفر و بنفشه و سوسن و بابونه و اكليل الملك و بادرنجبويه بهليله و برگ ساذج و قرنفل و جو كوفته بر سر نطول كنند و غذا لحوم حملان و جدى و ماكيان معمول با سفيد باج دهند و تخفيف غذا كنند و اين مطبوخ نافع صداع سوداوى است اگر با آن بلغم باشد هليله كابلى و هندى هر واحد هفت درم بليله آمله هر واحد چهار درم مويز منقى سى درم گاو زبان و اسطوخودوس و قنطوريون دقيق و حشيش قافث هر واحد سه درم افتيمون پنج درم بسفائج كوفته و تربد كوفته هر واحد سه درم غاريقون دو درم مصطكى و ساذج هندى هر واحد يك نيم درم تخم كرفس و انيسون هر واحد دو درم اصل السوس مقشر چهار درم همه را در چهار رطل آب بجوشانند تا بيك رطل باز آيد صاف كرده بر آن اين ادويه براى تقويت اندازند تربد سفيد يك درم ايارج فيقرا و غاريقون هر واحد چهار دانگ شحم حنظل حجر لاجورد نمك نفطى هر واحد دو دانگ بر مطبوخ انداخته بنوشند . و اگر خواهند كه براى تقويت حب ساخته قبل مطبوخ بخورند و بعده مطبوخ بنوشند نافع بود . [ جرجانى و ايلاقى ] جرجانى و ايلاقى مىنويسند كه تدبير تنقيه سودا به مطبوخ افتيمون