خو گرفتن به آب و هوا و محيط تازه 11 مرگ‌ومير اروپائيها در ايران . خو گرفتن اهالى بومى و سياهپوستان به آب و هواى جديد . دستورهائى كه مسافران بايد از سر احتياط رعايت كنند . طرز برخورد با بيماريها و بيماريهاى همه‌جاگير . پوشاك . پرهيز . طرز رفتار با خدمه . معاشرت با بزرگان . مبارزه با افسردگى و نوميدى . با استثناهائى اندك تمام اروپائيانى كه به ايران مىآيند ناگزير بايد به ابتلا به بيماريهاى سخت و صعب تن دهند تا به آب و هوا و شرايط اقليمى آن عادت كنند و تعداد افرادى كه در جريان اين خو گرفتن به آب و هوا دست از جان مىشويند نسبتا بسيار زياد است . در فاصلهء نه سال 60 - 1851 « 1 » در ايران از 39 آلمانى 8 نفر ، از 48 فرانسوى پانزده تن ، از 24 ايتاليائى نه نفر و از 30 انگليسى پنج تن جان سپردند ، يعنى بيست و پنج درصد واردان . و اما هرگاه در نظر داشته باشيم كه اينها اغلب مردمى كاملا سالم و در سالهاى خوش عمر خود بوده‌اند كه به اين مسافرت دور و دراز و صعب تن در داده‌اند بيشتر به نامساعد بودن وضع و شرايط آگاه مىشويم . اما ميزان مرگ‌ومير بين روسهائى كه براى تجارت يا ماهيگيرى موقتا در كنار رودهاى منتهى به درياى خزر مقيم مىشوند از اين هم نامساعدتر است . از سى و هفت مورد مرگ‌ومير كه در بالا به آن اشاره شد اكثر در مرحلهء اول در اثر ابتلا به بيمارى تب متصل كاذب ( تب‌لرز ) و در درجهء دوم به اسهال خونى و و با جان سپرده‌اند ؛ مرگ بعضى هم به علت حصبه ، سل و تب موذى رخ داده است ؛ سه نفر در اثر تصادفات ديده از جهان بسته‌اند . بيش از هشت دهم اين افراد اواخر تابستان و اوايل پائيز جان سپرده‌اند . اغلبشان يا در حين سفر مرده‌اند يا كمى پس از ورودشان يا در سالهاى اول و دوم اقامتشان ؛ شش نفر ضمن سفر كوتاهى از تهران به تبريز ، قسمتى به تب‌لرز و اندكى به و با از پاى درآمده‌اند ؛ تعداد بيشترى به هنگام عبور از ميانه ( رجوع شود به قسمت اول كتاب ، فصل سوم ) در شرايط اقليمى آن ديار كه براى خارجيها خطرناك است ديده از دنيا پوشيده‌اند .

--> ( 1 ) . برابر با 76 - 1267 ه . ق . - م .