در چهل و پنج ميلى جنوبى آن و در همدان ميوه از حد وفور نيز درگذشته بود . چند سال پيش شاه دستور داد كه كارخانهء نخ‌ريسى ايجاد شود . اين كارخانه را در وسط بيابان برپا كردند يعنى جائى كه از آب و سوخت خبرى نبود و به علت گرماى فوق العاده در آنجا چهار ماه تمام نمىشد كار كرد . از آنجا كه هنوز در ايران اعتقاد قديم به عناصر اربعه پابرجاست گفتم كه اين چهار عنصر هيچ‌كدام در اختيار كارخانه نخواهد بود . با وجود اين همه تصميم گرفتند كه كارخانه را در بيابان برپا سازند و آن هم هيچ دليل ديگرى نداشت جز اينكه نزديك شكارگاه سلطنتى قرار مىگيرد و از آنجا آن را راحت مىتوان تماشا كرد . ماشينهاى بخار و ساير دستگاهها را مىبايست از درياى خزر از كوتاهترين و مع هذا مشكلترين راهها با دست به آنجا حمل كنند . تمام آباديها را بسيج كردند ، ناحيه‌اى را تماما ويران و خالى از سكنه كردند و پنجاه نفر نيز در اين ميان جان خود را از دست دادند . بديهى است طرحى كه با صرف اين همه مخارج و صدمات ايجاد گرديد ، بدون فايده و حاصلى برجا ماند . همچنين در حمل و نقل توپها و ارابه‌هاى حامل مهمات به ولايات دور - دست نيز نيرو و وقت بسيار تلف مىگردد . ذغال‌سنگ كه به مقدار معتنابهى در فاصلهء شش ميلى پايتخت يافته مىشود بر پشت الاغ به تهران حمل مىگردد . به همين دليل قيمت ذغال در تهران بيشتر از وين است ؛ براى 530 پاوند « 4 » وينى به‌طور متوسط يك ، تا يك و يك پنجم تومان طلا پرداخته مىشود . شاه و تنى چند از اعيان مملكت داراى كالسكه هستند ، هرچند كه اين كالسكه‌ها به زحمت و صعوبت از جا مىجنبند . نوكرها ناچارند در مواضع سرازير و پرشيب دو طرف كالسكه را با طناب نگاهدارند و هرجا آب جاده را برده باشد آن را بر دوش حمل كنند . حتى از پايتخت تا نزديكترين كاخ تفريحى شاه يعنى نياوران كه در دامنهء البرز واقع است و در دشت هموار يك و نيم ميل فاصله دارد با وجود آمد و شد بسيار جاده نكشيده‌اند ، سنگها ، بريدگيها و جويهاى روباز در بسيارى از جاها راه را مسدود كرده است . براى آبيارى مزارع يا روشنتر بگوئيم شاليزارهاى كنار درياى خزر بسيار مىشود كه آب را از يك طرف جاده به طرف ديگر مىبرند و جاده را قطع مىكنند و بدين نحو فواصلى طولانى را به مرداب و باتلاق تبديل مىكنند . قافله‌ها ديگر خود بايد چاره‌اى براى عبور بينديشند . هرگاه يك روستائى صلاح بداند از جادهء عمومى براى كشت يا اتصال دو قطعه زمين استفاده مىكند و در اين صورت ديگر تكليف مسافر آن است كه براى خود

--> ( 4 ) . هر پاوند وينى برابر است با 560 گرم . بنابراين رقمى در حدود سيصد كيلو يا يك خروار بدست مىآيد . - م .