شيراز و بر قبر ابو على سينا در همدان مىبينيم . بر سنگ قبر ابو على سينا اين كتيبه به چشم مىخورد : « حكيم الحكما افضل الفضلا شيخ ابن على سينا « 9 » . » با در نظر گرفتن وضع و موقع قبرستانها ديگر نبايد از اينكه محله‌هاى مجاور آنها همواره گرفتار بيمارى اسهال خونى بشوند و و با و محرقه سكنهء آنها را قلع و قمع كند ، در شگفت شويم . البته قبرستانهائى هم در خارج شهر وجود دارد - قبرستان اصفهان بسيار وسيع است و به قول مشهور آنجا يك صد و بيست و چهار پيغمبر مدفونند - اما بيش از همه قبرستانهاى داخل شهر مورد استفاده است زيرا رفتن به آنجا براى بازماندگان اموات سهلتر است . اينها به زيارت اهل قبور مىروند تا ادعيهء مقرر را در آنجا بخوانند . اجساد مردم ثروتمند و متعين بلافاصله پس از مرگ ، يا پس از نبش قبر به يكى از اماكن متبركهء كربلا ، مشهد ، قم يا شاهزاده عبد العظيم حمل مىگردد . قيمت هر قبر بستگى دارد به تقدس آنجا و ديگر دورى و نزديكى به بقعهء امام يا امامزاده ( صحن ) و بين پنج تومان تا دو هزار تومان برآورد مىشود . چون از اين گذشته مقام و موقع اجتماعى متوفى نيز در تعيين قيمت تأثير دارد گاهى كسان و نزديكان يك صاحب‌منصب عاليمقام براى اينكه در مقابل درخواستهاى بىجا قرار نگيرند جسد را به صورت ناشناس به كربلا حمل و در آنجا دفن مىكنند ؛ به عنوان مثال براى اين مورد مىتوان از جنازهء سليمان خان ، يكى از عموهاى « 10 » شاه نام برد . از نظر حمل و نقل ، جنازه‌ها را در نمدى مىپيچند و به دو ميله از پهلو محكم مىكنند و آنگاه به صورت افقى به روى قاطر مىگذارند . معمولا كار حمل به عهدهء خود چهارپادار است ولى گاهى هم گروهى از خدمه و غلامان به همراه جنازه مىروند . در سفرها اغلب با كاروان حمل جنازه مصادف مىشويم ؛ از بوئى كه از فاصلهء دور از اين اجساد متصاعد مىشود مىتوان دريافت كه كاروان نزديك مىشود . هرچند كه زيانهاى حمل اجساد براى سلامت زندگان بدين صورت كاملا آشكار است ، به نظر مىرسد كه نتوان بر سبق ذهن مردم كه سخت ريشه‌دار است غلبه كرد و اين رسم را برانداخت . هنگامى كه دكتر كلوكه و من در حين شيوع بيمارى واگير و با كوشيديم حكومت را واداريم بدون اجازه از طرف ما و كلانتر نبش قبور و حمل جنازه را كلا ممنوع كند ، چنان توفانى از نارضائى و خشم مردم برپا شد كه ما به زودى دريافتيم به كارى محال دست زده‌ايم ، كارى كه امكان دارد براى خود ما نيز سخت خطرناك باشد ؛ حتى بعد از چند روز فرمان شاه هم در اين مورد موقوف الاجرا ماند . هركس به گورستانهاى مسيحيان در تبريز ، تهران ، اصفهان و شيراز سرى بزند در آنجا به نام بعضى از سياحان لايق اروپائى برمىخورد كه در اين

--> ( 9 ) . در اصل كتاب به همين صورت است . - م . ( 10 ) . يا دائى ، معلوم نشد كدام . - م .