بر باريكه‌اى از كاغذ استفاده مىكنند . هرگاه كودكى در نوشتن موفق شود اين را نشانهء پيشرفتش در درس مىدانند و پدر خط فرزند خود را به مهمانان نشان مىدهد . حتى امروز نيز محمد شاه مرحوم را به عنوان « خوشنويس » مىستايند ؛ شاه فعلى كه به اندازهء كافى و لازم از تعليم و تربيت برخوردار نبوده و به اين دليل خط خوبى ندارد باز گاهى چند حرفى بر كاغذ مىنويسد و آن را به درباريان نشان مىدهد تا او را تحسين كنند و در ضمن اين را هم مىگويد كه مهمات كار سلطنت ديگر وقت براى « مشق » باقى نمىگذارد . يك نمونهء خط زيبا را كه به آن رقم مىگويند در پشت شيشه قاب مىگيرند و به دقت تمام نگاهدارى مىكنند ؛ از اين رقمها در اروپا گاه در مجموعه‌هاى كتب شرقى ديده مىشود ، مثلا خوب به ياد مىآورم كه چندتائى از اين خطوط را در مجموعهء بارون هامر فون پورگشتال « 2 » ديده‌ام . ايرانيهاى ثروتمند اين « تابلو » ها را در بين دوسيه‌هائى جمع مىكنند و براى تحصيل آنها مبالغ افسانه‌اى مىپردازند . سه نوع خط وجود دارد : 1 . نسخ يا قرآنى ، كه كتب عربى و تحقيقى و همچنين قرآن را بدان مىنويسند ؛ 2 . نستعليق با دواير ظريف و اتصال حروف و اين زيباترين خطى است كه با آن از آثار شعرى و تاريخى نسخه - بردارى مىكنند ؛ 3 . شكسته ، كه يك نوع تندنويسى است و حروف آن‌چنان درهم است كه خواندن آن همت و ممارست بسيار مىخواهد ، ممارستى كه به بيان درنمىآيد . اين خط شكسته كه سابقا در فرمانهاى سلطنتى به كار مىرفت به علت اشكال و لايقرأ بودنش روز به روز بيشتر از رواج مىافتد زيرا حتى مجربترين افراد هم نمىتواند به محض رؤيت آن را بخواند . فعلا يك خط بينابينى را اختيار كرده‌اند موسوم به شكستهء نستعليق . در فهرست خوشنويسان از استادان فراوانى نام برده شده است ، اما از همه مشهورتر دو تن هستند كه قريب دو قرن پيش مىزيسته‌اند : يكى مير در نستعليق و ديگرى درويش در شكسته « 3 » . خطوط مير و درويش سخت مورد توجه و علاقهء مجموعه‌داران است و در ازاى هر سطر از اين خطوط كه به قطعات كوچك بريده شده‌اند يك تومان مىپردازند و از آن به عنوان سرمشق استفاده مىكنند . هركس سواد نوشتن داشته باشد جلو نام خود ميرزا مىگذارد مثلا ميرزا يعقوب درحالىكه ميرزا به دنبال نام كسى معنى شاهزاده مىدهد . ميرزا مختصر شدهء ميرزاده يا اميرزاده است ، و اين خود مبين آن است كه در زمانهاى پيشين هنر نوشتن فقط مختص طبقات بالاى اجتماع بوده است ؛ اما ديگر اوضاع و احوال بسيار تغيير كرده زيرا تعداد باسوادان در شهر چندان كمتر از شمارهء باسوادان شهرهاى متمدن اروپا نيست . ميرزاها به

--> ( 2 ) . Hammer von Purgstall ( 3 ) . وفات درويش خان به سال 1185 ه . ق اتفاق افتاد و مير همان ميرعماد است كه در 1024 ه . ق بقتل رسيد . - م .