دو مذكور است و بهترين آن تازه خوشبوى آنست كه رنگ آن ما بين سفيدى و زردى و با عفوصت طعم باشد . طبيعت آن : در اول گرم و در دويّم خشك و بعضى در دويّم گرم و خشك دانسته‌اند و شيخ الرييس در سيّم . افعال و خواص آن : ملطف و مرقق اخلاط و مانع تحليل ارواح . * اعضاء الراس و الصدر و الغذاء * آشاميدن آن مانع صعود بخارات به دماغ و قاطع آنها و جهت ماليخوليا و وسواس و تقويت دل و جگر و معده و امعاى بارد المزاج و جهت حبس نزف الدم و اسهال و رفع لزوجات و داخل ادويه مفرح كرده مىشود . * القروح و الجروح * ضماد آن جهت تجيفف قروح و رفع عرق نافع و به دستور ذرور آن مضر مثانه و مورث زردى رخسار شرباً و طلاءً ، مصلح آن روغن بادام و مضر مراره و مصلح آن كاسنى . مقدار شربت آن : از دو درم تا دو مثقال . بدل آن : نيم وزن آن پوست پسته و به وزن آن زنجبيل و سدس آن سنبل الطيب است و به وزن آن زيره كرمانى و ثلث وزن آن قسط بحرى نيز بعضى گفته‌اند . نارنج به فتح نون و الف و راى مهمله و سكون نون و جيم معرب نارنگ فارسى است و به هندى كرنا نامند . ماهيت آن : ثمر درختى است عظيم و خوش منظر و اندك خاردار و چوب آن صلب سفيد مايل به زردى به رنگ صندل ابيض نرم در ملمس و كم ريشه و مستوى الاجزا و برگ آن از برگ ليمو بزرگتر و از اترج كوچكتر و خوشبو و گل آن سفيد اندك طولانى و بسيار خوشبو و اندك تند طعم و با تلخى كمى و ثمر آن در خامى سبز و مدور و بعد از رسيدن زرد مايل به سرخى مىگردد مغز آن ترش آبدار و قاش قاش در پرده‌ها و تخم آن اندك طولانى شبيه به تخم اترج و از آن كوچكتر و تلخ و پوست ثمر آن نيز تلخ و بهترين آن بزرگ باليده رنگين شاداب پوست نازك املس آنست و در گرمسيرات كثير الوجود و در بعض بلاد ثمر آن هميشه مىباشد بر درخت از سال گذشته زرد سرخ رنگ و از سال حال سبز نيم‌رس و هنگام شكوفه آن در بهار و پاييز است . طبيعت آن : پوست زرد و شكوفه آن گرم و خشك در دويّم و ترشى آن در آخر دويّم سرد و در اول خشك و بعضى در دويّم نيز خشك گفته‌اند و پوست و تخم آن در دويّم سرد و خشك و خشكى آن زياده و ساير اجزاى آن گرم و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : جميع اجزاى آن سواى ترشى از اترج بهتر . * اعضاء الصدر * در ترشى آن لزوجتى است كه موافق نزلات سينه و سرفه حار است خصوص كه با پوست از ميان دو پاره نموده و تخمهاى آن را بر آورده قدرى نبات كوبيده بر آن پاشيده بر آتش گذارند كه دو سه جوشى بخورد پس برداشته نيم گرم بمكند آب آن را صبح ناشتا . * اعضاء الغذاء * آشاميدن آب آن با شكر مسهل صفرا و مسكن حدت آن و خون و مدر صفرا و رافع خمار و امراض حاره صفراويه و به دستور شربت مطبوخ آن با شكر صافى و ضرر نارنج به اعصاب كمتر از ساير حموضات است و مضر عصب غير صحيح و اكثار آن مضعف جگر خصوص ناشتا ، مصلح آن شكر و عسل و پوست زرد آن مفرح . آشاميدن يك درم و نيم آن كه خشك كرده باشند با آب جهت رفع قى و غثيان و مغص و اخراج كرم شكم مجرب در يك ساعت و ضماد آن با سركه جهت درد سر بارد و حار و ضماد پخته مهرّاى آن به تمامه از پوست و مغز و تخم جهت جرب و حكه و جوششهاى سر و نرم كردن جلد بدن و موى بيعديل . * اعضاء النفض و السموم * آشاميدن آب نقوع پوست و شكوفه آن جهت عسر ولادت و سم عقرب و هوام سمى و بوييدن پوست و برگ آن مفرح و رافع طاعون و هواى وبايى و فساد هوا . * السموم * تخم آن با ترياقيت . دو درهم مقشر آن ترياق لسع هوام سمى و به دستور ريشه‌هاى باريك درخت آن با شراب و بوييدن نارنج رافع طاعون است و شكوفه آن را بوييدن مقوى دماغ و محلل زكام و عرق كه مسمى به ماء القداح و به فارسى به عرق بهار است در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مفرح و مقوى ارواح . * اعضاء الراس و الصدر و الغذاء و النفض * جهت رفع ضعف دماغ و تفريح و تفتيح سده مصفات و نزلات و درد سينه و خفقان و غشى و قولنج ريحى و تقويت اشتها و باه و رافع آروغ و رياح و مغص و مداومت آن هفت روز روزى دو اوقيه با شكر و ربع درهم مرجان سوده جهت سپرز از مجربات و با آب كرفس جهت اخراج سنگ گرده و مثانه و آشاميدن آن ناشتا جهت قطع اسهال رطوبى و حمول آن با پشم جهت ادرار طمث و اصلاح حال رحم و با شير ماديان جهت اعانت بر حمل از مجربات دانسته‌اند و اكثار بوييدن آن مورث بيخوابى ، مصلح آن گلاب و هوا مضر آن و قوّت آن در ظرف خشبى و يا مسى تا هفت سال باقى مىماند و در شيشه تا يك سال و روغن آن كه پوست زرد آن را با شكوفه در روغن كنجد اندازند و سه هفته در آفتاب گذارند و هر هفته يك مرتبه تجديد پوست و گل نمايند پس امتحان نمايند در جميع افعال بهتر از روغن ناردين است و گذاشتن پوست و گل خشك آن در ثياب مانع كرم زدن آنست بالخاصيت و آشاميدن دو مثقال آن بادزهر سموم بارده حيوانيه است و تدهين بدان نيز و حب تخم آن و دهن و شراب و عرق آن در قرابادين ذكر يافت و مخلل پوست زرد آن و مرباى آن نيز هر دو لذيذ و مقوى معده مىباشد و