المضار : جرم آن مسدد و دير هضم و مولد خلط غليظ و مخشن سينه و مفسد آواز ، مصلح آن شكر و نبات و در مبرودين و مشايخ احتياج به اصلاح ندارد و در محرورين ميوه‌هاى ترش و ليمو و هندوانه و مغز فاسد متكرج آن مورث غثيان و غشى ، مصلح آن قى نمودن و ميوهاى ترش ترياقى خوردن و نيز مصلح و معين بر هضم آن مطلقاً خوردن برنج خام شسته است بر بالاى آن به مقدار سه چهار مثقال و گويند چون قدرى برنج را در جايى كه نارجيل بسيار باشد بپاشند همه آنها را فاسد مىگرداند . مقدار شربت از جرم آن : غير معتادين را سه مثقال و از آب آن سه اوقيه . بدل آن : مغز گردكان و پسته و چلغوزه و شراب آن جهت ماليخوليا و جنون و تقويت باه نافع و سركه آن در اول گرم و در سيّم خشك و در دويّم نيز خشك گفته‌اند . افعال و خواص آن : آشاميدن آن مسهل و مخرج اقسام كرم شكم و حب القرع و جهت تقويت هاضمه و مهرّا نمودن لحوم چون در حين طبخ در آن اندازند و سنون خاكستر پوست آن جالى دندان و طلاى آن رافع كلف و نمش و جرب و حكه و نيكو كننده رنگ رخسار و با حنا مقوى موى . روغن آن را دو قسم اخذ مىنمايند يك قسم آنكه مغز آن را كوبيده و جوشانيده از آن روغن اخراج مىنمايند جهت تقويت فهم و توليد پيه گرده و رفع درد مثانه و تحليل رياح آن و اخراج ديدان و حب القرع و درد كمر و زانو و بواسير و تحريك باه مفيد شرباً و تدهيناً و تازه آن جهت آشاميدن و كهنه آن جهت تدهين انفع است و با روغن هسته زردآلو جهت بواسير مجرب و قسم دويم آنكه مغز تازه مقشر آن را كوبيده و يا با آلت آهنى خراشيده با آب گرم ممزوج نموده صاف كرده در جاى بسيار سرد آن آب را مىگذارند تا دهنيت آن بالا آيد و منجمد گردد پس اخذ مىنمايند و اين الطف و در امزجه مبرودين و مرطوبين از روغن گاو و گوسفند بهتر است و خوش طعم و خوش ذايقه مىباشد و روغن پوست دويّم صلب خشبى آن جهت جرب و قوبا و قروح خبيثه نافع و مجرب است . نارجيل بحرى به فتح با و سكون حا و كسر راى مهملتين و ياى مثناة تحتانيه به فارسى نارجيل دريايى نامند . ماهيت آن : ثمر درختى است كه در جزيره‌اى كه بر خط استوا به طول يك‌صد و بيست درجه واقع است مىشود و در جاى ديگر به هم نمىرسد و درخت آن بسيار شبيه به درخت نارجيل هندى و ثمر آن طولانى دو عدد به هم پيوسته و آن را نيز سه پوست مىباشد الا آنكه پوست دويّم اين از آن صلب‌تر و املس و پوست سيّم متصل به مغز اين اندك ضخيم‌تر و مغز اين ضخيم‌تر و صلب‌تر و كم ريشه بعضى به ضخامت عرض دو انگشت و زياده هم ديده شده و دهنيت اين كمتر از نارجيل هندى و در ترى و تازگى اندك چرب و بسيار سفيد و لذيذتر از مغز نارجيل هندى است و مغز خشك آن بسيار صلب قريب به صلابت عاج و چون كهنه گردد ميل به زردى و سرخى و تيرگى و تلخى مىنمايد و هر چند كهنه‌تر مىگردد تيرگى و تلخى آن زياده مىشود و از ادويه جديده است و قريب يك‌صد و پنجاه سال مىشود كه پى به منفعت آن برده‌اند و آن جزيره را هشت نه سال است كه يافته‌اند و الا قبل از آن از روى آب مىگرفتند و هركس به وهم و خيال خود چيزى گفته و نوشته‌اند . طبيعت آن : مركب القوى و بعضى گرم و تر در اول و بعضى در دويّم دانسته‌اند و هر چند كهنه‌تر شود حرارت و يبس آن زياده مىگردد . افعال و خواص آن : با قوّت ترياقيه و حافظه قوّت و گفته‌اند چون هر هفته يك مرتبه يا دو مرتبه مقدار يك حبه تا دو حبه آن را با گلاب بر سنگ سماق ساييده ميل نمايند بدن را از اكثر امراض مانند حمى ربع و حميات مركبه و امراض بارده مثل فالج و لقوه و رعشه و اوجاع مفاصل و مانند اينها محافظت نمايد و دافع اذيت هواى وبايى و اختلاف آنها و جاذب اخلاط رديه فاسده و سميه از عمق بدن است و چون مقدار چهار پنج حبه آن را سوده به صاحب هيضه و يا شارب سموم بخورانند و قى فرمايند مادام كه سميت در بدن او باقى است قى آورد و اخلاط فاسده سميه را دفع نمايد و چون بالتمام دفع گردد و ديگر قى نياورد زيرا كه از خواص آن است كه چون در بدن اخلاط فاسده نيابد تحريك قى نمىنمايد و به دستور آشاميدن آن با شير گاو تازه دوشيده جهت افيون خورده و يا بيش و امثال اينها و چون به صاحب حمى بلغمى در ابتداى احساس به قشعريره مقدار يك حبه تا دو حبه آن را ساييده بخورانند و قى فرمايند تخفيف بسيار در عوارض آن حاصل مىگردد و نفع بخشد و طلاى آن بر موضع لسع عقرب و زنبور و رتيلا و افعى و ساير هوام زهردار دافع الم و نكايت آن . مقدار شربت آن : از يك قيراط تا دو قيراط گفته‌اند . مؤلف گويد شايد اين به حسب اختلاف امزجه و بلدان و اهويه و كهنگى و نويى آن باشد زيرا كه تر و تازه آن را اكثرى مقدار بسيارى تا يك درهم خورند و مطلق تفاوتى در امزجه ايشان به هم نرسيده و همچنين جهت اكثر امراض مذكوره فايده بر آن مترتب نگشت يحتمل كه خواص مذكوره متعلق به كهنه آن باشد اين قدر به تجربه رسيده كه اكثار تازه آن در امزجه حاره يابسه باعث هيجان و ثوران حرارت است و اندك تقويت باه مىبخشد