سنگها چيز بسيارى برمىآيد و بر اطراف شكافها و درزها منجمد مىگردد و بعد از سرد شدن آن مغاره‌ها آمده آنها را جمع كرده ميان خودها قسمت مىكنند و مىفروشند و اين نوع است كه نزد مردم بسيار و وافر و ارزان است و خريد و فروخت آن مىشود و در نفع قريب به نوع دويّم است امّا نوع اول كه دارابى و مأخوذ از مكان خاص و خالص است منافع بسيار دارد و قليل الوجود است و به دست همه كس نمىآيد چنانچه ذكر يافت مگر آنكه قليلى از آن عمله و يا از بخشش و انعامات سلاطين و يا از عمله كارخانجات به طريق سرقت به دست بعضى آيد و نيز چيزى شبيه به موميايى بسيار ضعيف العمل ناصاف از بعض كوههاى هند و دكهن به عمل مىآيد و مىگويند كه از شكاف مغارات مىچكد و خوب خالص آن را چون در آب اندازند آب را سرخ مىگرداند و مانند موم مىباشد و كمياب است و آن را به لسان اهل هند سلاجيت مىنامند و خاصيت بسيارى براى آن بيان مىكنند و مىگويند كه نوع ميمون سياهى كه آن را النكور مىنامند بسيار آن را دوست مىدارد و هر جا يافت مىخورد و به مجرد خوردن شكم آن جارى مىشود و بر سنگها نجاست مىكند همان را نامقيدان برداشته به جاى سلاجيت اصلى خالص مىفروشند . موميايى انسانى كه مشهور ميان عوام است حكيم مير محمد مؤمن در تحفه نوشته‌اند كه در ازمنه سابقه دستور بوده كه حفظ جسد موتى خود را از تعفن به ماليدن مرمكى و عسل و موميايى و قفر اليهود و امثال انيها مىنموده‌اند و چون اكثر دخمه‌هاى بلاد مغرب را آب گرفته هر چه از اجساد و اعضاى آن موتا را امواج بحر به ساحل رسانيده و مىرساند آن را جهال به جاى موميايى صرف نموده و مىنمايند و در آخر نوشته اگر چه در جبر كسر نفعى مىكند و ليكن شرب آن حرام و مورث كورى و فساد اخلاط و مضرتهاى بىغايت است و مصدق قول حكيم محرر اوراق از غريزى صادق القول حكيم دانا متصف به جميع اوصاف حميده مسمى به مير محمد حسين كه در اين اوقات سفر ملك فرنگ و مصر و نواح آنها نموده و به بنگاله مراجعت كرده با احقر ملاقات كردند و قبل از سفر مذكور نيز آشنا بودند و اكثر ملاقات مىنمودند . از جمله غرايب امورى كه در آن سفر شنيده و مشاهده نموده بودند اين بود كه قبل از اين چهارصد پانصد سال حكما و سلاطين مصر و نواح آن را دستور بود كه مرده خود را در دخمه يا در قبر نمىگذاشتند و دفن نمىنمودند بلكه به اطبا و جراحان مىسپردند كه بر ابدان ايشان ادهان و ادويه چند كه حافظ آنها باشد از فساد بمالند و ايشان بعد از مدّتى كه خوب روغن و ادويه ماليده بودند و در قالبى از چوب گذاشته بر آن نام ميت و قوم و قبيله آن را نوشته در خزاين محفوظ مىداشتند و بعد از آن سه صد چهارصد سال مىشود كه آن را ترك نموده‌اند احياناً اگر جسدى از آن اجساد به دست حكيمى از حكماى مصر و يا جراحى آيد آن را به جاى موميايى استعمال مىنمايند خصوص از خارج چنانچه نزد حكيمى از حكماى مصر جسدى بود و او قدرى از آن را به مرور به خرج آورده و قدرى از آن را به مير معزى اليه داده بود اوشان قليلى به احقر دادند تمام گوشت و پوست و عروق و بعض استخوان‌هاى نازك آن مضمحل و يكسان جسمى سياه براق چسبيده با بوى بسيار تند شده و بعض استخوانهاى قوى در آن باقى بود . طبيعت آن : يحتمل كه از موميايى كانى در حرارت و يبوست زياده باشد . افعال و خواص آن : در اضمده و اطليه و استعمال از خارج شايد كه قريب به موميايى باشد در نفع و ليكن از داخل و مشروب غير مجوز زيرا كه مضر گفته‌اند چنان كه ذكر يافت و اقرب كه چنين باشد علاوه حرمت آن و الله اعلم و موميايى سگ بچه كه صاحب خلاصة التجارب نوشته و كيفيت صنعت آن را ذكر نكرده شايد از اين قبيل باشد كه بعضى ادويه حافظه مقويه ترياقيه از قبيل ادويه مذكوره و غيرها بر بدن بچه سگ تازه زاييده شده ماليده زمانى ممتد در خمى كرده در زمين دفن مىنموده باشند و يا آنكه در بلدان حاره يابسه بدون خم در پارچه پيچيده در زير ريگ دفن مىكرده باشند تا به سبب گرمى تابش آفتاب تعفين و تخمير تمام يافته و صورت وحدانى تركيبى و مزاج ثانوى صناعى به هم رسانيده پس برآورده استعمال مىنموده باشند و يا بطور ديگر العلم عند الله تعالى . فصل در بيان جودت موميايى و كيفيت و خواص و منافع و طرق استعمال آن مفرداً و مركباً بدان كه بهترين آن دارابى سياه صاف براق نرم آنست كه بوى بد نداشته و با اندك بوى نفطيت باشد . ارسطو فرموده كه بهترين آن آنست كه چون جگر گوسفند را در گرمى ذبح با ريزه نى شكسته شق نموده و بر آن بمالند التيام يابد و نيز گفته امتحان اصلى موميايى آنست كه به هموارى پاى مرغ و يا خروسى را بشكنند و به قدر يك دانگ از آن را در روغن گل سرخ حل كرده به حلق او ريزند و قدرى بر آن بمالند اگر در عرض يك شبانه روز جبر شكستگى پاى او را نموده به اصلاح آورد خوب است و جيّد و اصلى و لا بد و غير اصلى و گاه باشد كه در عرض هفت هشت ساعت به اصلاح آورد و امتحان ديگر آن موميايى خوب را چون به دست بگيرند مثل موم خالص به زودى نرم مىگردد و به دو مغشوش و مبدل آن صلابت بسيار دارد و به زودى و به حرارت كمى نرم نمىشود و بهترين امتحانات